Dünya petrol ticaretinin yaklaşık dörtte biri, küresel tüketimin ise beşte biri her gün Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. Günlük ortalama 20 milyon varil civarındaki bu akış, Basra Körfezi’ndeki üreticilerin açık denizlere ulaştığı neredeyse tek deniz kapısı. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin sınırlı kapasiteli alternatif hatları dışında Irak, Kuveyt, Katar ve İran’ın ihracatının büyük kısmı bu dar geçide bağımlı. Katar’ın LNG sevkiyatlarının önemli bir bölümü de aynı rotayı kullanıyor. Bu tablo, boğazı sadece bir coğrafi daralma değil, küresel enerji sisteminin en kritik kırılgan noktası haline getiriyor.
Uzun vadede bu bağımlılığın azalacağı yönündeki beklenti temelsiz değil. Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı boru hattı günlük 7 milyon varile kadar kapasite sunuyor, Birleşik Arap Emirlikleri’nin Habshan-Fujairah hattı ise 1,5-1,8 milyon varil taşıyabiliyor. Bu iki hat birlikte mevcut Hürmüz akışının ancak bir kısmını karşılayabiliyor. Ancak Körfez ülkeleri, özellikle son dönemdeki gerilimler sonrasında yeni hatları hızlandırmaya başladı. Irak’ın Türkiye, Ürdün ve Suriye üzerinden alternatif çıkış arayışları, Umman limanlarına uzanacak olası koridorlar, mevcut hatların kapasite artırımları ve hatta bölgesel enerji koridorları tartışmaları hız kazandı. İran’ın kendi Goreh-Jask hattı da boğazı kısmen baypas etme imkânı sunuyor. Bu projeler tamamlandıkça ve kapasiteler büyüdükçe, Hürmüz’ün mutlak stratejik ağırlığı gerçekten de azalacak.
İran da bu gerçeği görüyor. Tahran yönetimi için Hürmüz, onlarca yıldır en güçlü jeopolitik kozlardan biri oldu. Tehditler, fiili müdahaleler ve kriz anlarında boğazı kapatma ya da trafiği engelleme ihtimali, İran’a hem caydırıcılık hem de pazarlık gücü sağladı. Ancak alternatif rotaların çoğalması ve kapasitelerin artması, bu kozun değerini zamanla düşürecek. İran’ın Hürmüz kartını oynayabileceği zaman penceresi daralıyor. Bu farkındalık, riskin azalması değil, tam tersine artması anlamına geliyor. Çünkü bir aktör elindeki en güçlü silahın zamanla etkisizleşeceğini bildiğinde, o silahı kullanma eğilimi yükselebilir. “Şimdi ya da asla” mantığı, kriz anlarında daha agresif hesaplamalara yol açabilir.
Bu dinamik, klasik güvenlik ikilemini de keskinleştiriyor. Körfez ülkeleri ve enerji ithalatçıları bağımlılığı azaltmak için altyapı yatırımlarını hızlandırdıkça, İran’ın göreli gücü eriyor. İran ise bu erozyonu yavaşlatmak veya son bir kez büyük bir etki yaratmak için daha riskli adımlar atmayı düşünebilir. Sonuçta piyasalarda kalıcı bir risk primi oluşuyor; sigorta maliyetleri yükseliyor, tanker şirketleri rotalarını daha temkinli seçiyor ve jeopolitik gerilim anlarında fiyat dalgalanmaları daha şiddetli hale geliyor. Alternatif hatların kendileri de tamamen güvende değil; bazıları İran’ın menzili içinde kalabiliyor veya bölgesel istikrarsızlıklara açık bulunuyor. Dolayısıyla boru hatları Hürmüz’ün yerini birebir dolduramasa da, boğazın mutlak tekelliğini kırıyor ve bu kırılma sürecinin kendisi istikrarsızlaştırıcı bir etki yaratıyor.
Enerji güvenliği artık sadece üretim miktarıyla değil, akış güvenliğiyle ölçülüyor. Hürmüz’ün stratejik ağırlığının uzun vadede azalacağı doğru bir gözlem. Ancak bu azalmanın gerçekleştiği geçiş döneminde, İran’ın kozunu kullanma dürtüsü güçlenebilir. Bu yüzden yeni boru hatları projeleri tamamlandıkça dünya daha güvenli bir enerji haritasına doğru ilerliyor gibi görünse de, kısa ve orta vadede jeopolitik risk eğrisi yukarı yönlü seyrediyor. Zamanın daraldığını bilen bir aktörün davranışı, o kozun hâlâ açık olduğu dönemde en tehlikeli olabilir.
