Ekonomide son dönemde en çok tartışılan konulardan biri yumuşak iniş beklentisi. Ekonomi yönetimi ve bazı piyasa çevreleri büyümenin kontrollü biçimde yavaşladığını, enflasyonla mücadele sürecinde ekonominin sert bir darbe almadan dengelenebileceğini savunuyor. Ancak sahadaki göstergeler, bu iyimser tablonun yeniden değerlendirilmesini gerektiriyor. Çünkü mesele artık ekonominin yavaşlayıp yavaşlamadığı değil, yavaşlamanın ne kadar derinleştiği ve bu sürecin hangi kesimleri ne ölçüde etkilediği.
Piyasa durmuş, talep zayıflamış, ücretler ve varlık değerleri ciddi biçimde aşınmış durumda. Savaşın başlangıcından bu yana ekonomide oluşan kayıpların 180-190 milyar dolar seviyesine ulaştığı yönündeki değerlendirmeler de mevcut tablonun ağırlığını ortaya koyuyor. Böyle bir ortamda topluma sürekli yumuşak iniş anlatmak, ekonomik gerçeklerle beklentiler arasındaki mesafeyi daha da açabilir. İnsanlara boş umut vermek yerine yaşanan süreci bütün yönleriyle ortaya koymak gerekiyor.
Yumuşak iniş, ekonominin büyüme hızının kontrollü biçimde düşmesi, enflasyonun gerilemesi ve istihdam piyasasında ciddi bir bozulma yaşanmadan yeni bir dengeye ulaşılması anlamına geliyor. Ancak bunun gerçekleşebilmesi için tüketimin tamamen çökmemesi, şirketlerin finansmana erişebilmesi, yatırımların devam etmesi ve işsizliğin kontrol altında kalması gerekiyor. Bugünkü göstergeler ise bu koşulların önemli bölümünün zorlandığını gösteriyor.
Türkiye ekonomisinin potansiyel büyümesinin yüzde 4 civarında olduğu değerlendiriliyor. Buna karşılık bazı tahminlerde yüzde 5 gibi daha yüksek büyüme oranları da dile getiriliyor. Ancak uluslararası uzmanların yüzde 2,6, bazı bankaların ise yüzde 2,5 civarında büyüme beklentileri bulunuyor. Tahminler arasındaki bu fark bile ekonominin geleceğine ilişkin belirsizliğin boyutunu gösteriyor. Üstelik yılın son çeyreğinde çeyreklik bazda daralma yaşanabileceğine yönelik beklentiler, büyüme tartışmasını daha kritik hale getiriyor.
Burada asıl üzerinde durulması gereken konu, büyümenin yalnızca yıllık yüzde kaç gerçekleşeceği değil, büyümenin hangi sektörlerden ve hangi kaynaklardan geldiğidir. Savunma sanayisinin üretim ve ihracata katkısı olmasaydı büyüme performansının daha zayıf gerçekleşebileceği yönündeki değerlendirmeler dikkate alınmalı. Çünkü ekonomideki genel talep, sanayi üretimi ve özel sektör yatırımları aynı güçte değilse, birkaç sektörün büyümeye sağladığı katkı ekonominin tamamının sağlıklı olduğu anlamına gelmez.
Bir ekonominin büyümesi ile toplumun refahının artması aynı şey değildir. Milli gelir artarken geniş kesimlerin satın alma gücü düşebilir. Üretim rakamları pozitif açıklanırken küçük işletmeler finansman sıkıntısı yaşayabilir. İhracat yapan büyük şirketler faaliyetlerini sürdürebilirken iç piyasaya çalışan işletmeler satış yapmakta zorlanabilir. Bu nedenle büyüme rakamlarını tek başına ekonomik sağlığın göstergesi olarak değerlendirmek yanıltıcı olur.
İşsizlik cephesindeki tablo da dikkat çekici. Geniş tanımlı işsizliğin yüzde 30’un üzerinde olması, iş gücü piyasasında ciddi bir sorun yaşandığını gösteriyor. Dar tanımlı işsizlik oranı tek başına değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo, çalışma isteği olduğu halde iş bulamayanları, eksik istihdam edilenleri ve iş aramaktan vazgeçenleri bütünüyle yansıtmıyor. Oysa geniş tanımlı işsizlik, ekonomideki gerçek istihdam sorununu anlamak açısından çok daha kapsamlı bir gösterge.
İşsizliğin bu seviyelerde olduğu bir ortamda iç talebin güçlü kalmasını beklemek de gerçekçi değil. Gelir kaybı yaşayan, işini kaybetme endişesi taşıyan veya mevcut kazancıyla temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan tüketicinin harcamalarını artırması beklenemez. İnsanlar önce zorunlu ihtiyaçlarına yöneliyor, ertelenebilir harcamalarını kısıyor ve borçlanma konusunda daha temkinli davranıyor. Bunun sonucu olarak perakendeden otomotive, konuttan dayanıklı tüketim mallarına kadar birçok sektörde talep baskısı oluşuyor.
Kapasite kullanım oranının pandemi dönemindeki seviyelere gerilemesi de üzerinde önemle durulması gereken bir başka gösterge. Kapasite kullanımındaki düşüş, fabrikaların mevcut üretim imkanlarını tam anlamıyla değerlendiremediğini gösteriyor. İşletmelerin siparişleri azalıyor, stok yönetimi zorlaşıyor ve yeni yatırım kararları erteleniyor. Kapasite kullanımındaki gerileme uzun süre devam ederse yalnızca bugünkü üretimi değil, gelecekteki istihdamı ve yatırım kapasitesini de olumsuz etkileyebilir.
Üretim tarafındaki bu zayıflama, ekonominin geleceği açısından önemli bir uyarı niteliğinde. Çünkü bir işletme satış yapamıyorsa üretimini artırmak istemez. Üretim düşüyorsa yeni çalışan istihdam etmekten kaçınır. İstihdam azalıyor veya ücretler enflasyon karşısında eriyorsa tüketim daha da geriler. Böylece ekonomi kendi içinde birbirini besleyen olumsuz bir döngüye girebilir.
KOBİ’lerin kredi takip oranlarının ortalamanın üzerinde seyretmesi de bu döngünün finansal sisteme yansıyan boyutunu ortaya koyuyor. Küçük ve orta ölçekli işletmeler ekonominin istihdam ve üretim açısından en önemli unsurlarından biri. Büyük şirketlere kıyasla finansal kaynaklara erişimleri daha sınırlı, nakit rezervleri daha düşük ve yüksek faiz ortamına karşı dayanıklılıkları daha zayıf. Satışları düşen, maliyetleri artan ve kredi borçlarını çevirmekte zorlanan KOBİ’ler için birkaç aylık nakit akışı problemi bile ciddi sonuçlar doğurabiliyor.
İflasların ve bireysel kredi takiplerinin rekor seviyelere ulaştığı yönündeki veriler de ekonomik baskının yalnızca şirket bilançolarında kalmadığını gösteriyor. Hane halkının borç ödeme kapasitesi zayıfladığında bankacılık sisteminde takipteki alacaklar artıyor. Şirketler borçlarını ödeyemediğinde ise kredi kanalları daha temkinli hale geliyor. Bankalar risklerini azaltmak amacıyla kredi koşullarını sıkılaştırdıkça finansmana ihtiyacı olan işletmelerin hareket alanı daralıyor.
Burada önemli bir ayrıntı var. Yüksek faiz yalnızca kredi maliyetini artırmıyor, ekonominin geleceğe ilişkin kararlarını da değiştiriyor. İşletmeler yatırım yapmak yerine mevcut borçlarını yönetmeye çalışıyor. Tüketiciler harcama yerine tasarrufa veya borç kapatmaya yöneliyor. Bankalar ise kredi verirken daha seçici davranıyor. Bu koşullarda ekonomik aktivitenin hızla toparlanmasını beklemek kolay değil.
Elbette enflasyonla mücadele için talebin soğutulması gerekiyor. Kontrolsüz tüketimin ve kredi genişlemesinin enflasyon üzerindeki baskısı azaltılmadan kalıcı fiyat istikrarı sağlanamaz. Ancak burada hassas bir denge bulunuyor. Talebi soğutmak ile ekonomik faaliyeti aşırı derecede baskılamak birbirinden farklı süreçler. Para politikasının başarısı yalnızca enflasyonu düşürmesiyle değil, bunu üretim kapasitesine ve istihdama kalıcı zarar vermeden başarabilmesiyle de ölçülmeli.
Üstelik enflasyonun gerilemesi, toplumun kaybettiği satın alma gücünün otomatik olarak geri gelmesi anlamına gelmiyor. Fiyatların artış hızının düşmesi başka, fiyatların gerilemesi başka bir durum. Son yıllarda yüksek enflasyon nedeniyle gelirleri ciddi biçimde aşınan ücretliler, emekliler ve sabit gelirliler için enflasyondaki düşüş tek başına yeterli olmayacak. Gelir artışlarının fiyatlar karşısında yeniden güç kazanması gerekiyor.
Varlık fiyatlarındaki erime de bu tablonun bir başka boyutu. Gayrimenkulden finansal varlıklara kadar birçok alanda reel değer kaybı yaşanması, hane halkının servet algısını ve harcama kararlarını etkiliyor. İnsanlar yalnızca aylık gelirlerine değil, sahip oldukları varlıkların değerine de bakarak tüketim ve yatırım kararı alıyor. Varlıkların reel değer kaybetmesi, geleceğe ilişkin güveni zayıflatırken ekonomik toparlanmayı da geciktirebiliyor.
Bu nedenle bugün yaşanan süreci yalnızca geçici bir ekonomik yavaşlama olarak tanımlamak yeterli değil. Üretim, istihdam, tüketim, finansman ve gelir dağılımı göstergelerinin birlikte değerlendirilmesi gerekiyor. Bir tarafta yüksek işsizlik, diğer tarafta düşük kapasite kullanımı, işletmelerde artan ödeme güçlükleri ve hane halkının borçlanma kapasitesindeki zayıflama bulunuyor. Bunlar bir araya geldiğinde karşımıza basit bir yavaşlama değil, ekonominin farklı kanallarında hissedilen ciddi bir daralma baskısı çıkıyor.
Peki bundan sonra ne yapılmalı?
Öncelikle ekonomik gerçeklerin doğru tanımlanması gerekiyor. Sorunun boyutunu olduğundan küçük göstermek, beklentileri yönetmek yerine güven kaybına neden olabilir. Ekonomi politikalarının başarısı, kullanılan kavramların iyimserliğinden değil, sahadaki sonuçlarından anlaşılır. Eğer talep çökmüş, işletmeler zorlanıyor, istihdam piyasası bozuluyor ve kredi geri ödemelerinde sorunlar büyüyorsa bunun adı açıkça konulmalı.
İkinci olarak üretim ve istihdamı koruyan hedefli politikalar uygulanmalı. Özellikle ihracatçıların, KOBİ’lerin ve yüksek katma değerli üretim yapan işletmelerin finansmana erişimi kolaylaştırılmalı. Ancak bu destekler verimsiz şirketleri sürekli ayakta tutmaya yönelik olmamalı. Üretim kapasitesini, istihdamı ve ihracat potansiyelini koruyacak işletmelere yönelik seçici ve ölçülebilir destekler öncelik kazanmalı.
Üçüncü olarak ücret politikaları ve gelir dağılımı göz ardı edilmemeli. İç talebin sağlıklı biçimde toparlanabilmesi için geniş kesimlerin satın alma gücünün korunması gerekiyor. Ücretleri baskılayarak enflasyonla mücadele etmek kısa vadede tüketimi azaltabilir ancak uzun vadede toplumsal refahı ve ekonomik dinamizmi zayıflatabilir.
Son olarak güven meselesi çözülmeli. Yatırımcılar, işletmeler ve tüketiciler geleceği öngöremedikleri bir ortamda uzun vadeli karar almak istemez. Öngörülebilir para politikası, tutarlı maliye politikası, hukuk güvenliği ve yapısal reformlar olmadan kalıcı yatırım ortamı oluşturmak mümkün değil.
Bütün bu veriler ışığında yeniden sormak gerekiyor: Daha nasıl bir iniş olmalı?
Geniş tanımlı işsizlik yüzde 30’un üzerindeyse, kapasite kullanım oranı pandemi dönemindeki seviyelere gerilemişse, KOBİ’ler kredi geri ödemelerinde zorlanıyorsa, iflaslar ve bireysel kredi takipleri rekor seviyelere ulaşmışsa, iç talep zayıflamış ve yılın son çeyreğinde daralma beklentisi oluşmuşsa hâlâ yumuşak inişten söz etmek ne kadar gerçekçi?
Ekonomi zaten sert bir iniş sürecinden geçiyor olabilir. Önemli olan bunu kabul edip hasarın daha fazla büyümesini önleyecek politikaları hayata geçirmek. Çünkü ekonomik gerçekleri iyimser ifadelerle değiştirmek mümkün değil. Yumuşak iniş söylemini tekrarlamak yerine üretimi, istihdamı, satın alma gücünü ve işletmelerin ayakta kalma kapasitesini korumaya odaklanmak gerekiyor.
Piyasaya güven vermenin yolu, her şeyin yolunda olduğunu söylemekten değil, sorunları doğru teşhis edip çözüm üretmekten geçiyor. Gerçeklerle yüzleşmeden ekonomik toparlanma sağlanamaz.
