Akaryakıt fiyatlarındaki artışların pompa fiyatlarına etkisini sınırlamayı amaçlayan eşel mobil sistemi, Resmi Gazete’de yayımlanan kararla yeniden devreye alındı. Düzenlemeye göre, uluslararası petrol fiyatları ya da döviz kurundaki yükseliş nedeniyle akaryakıt fiyatlarına yansıyacak artışların yüzde 75’i oranında Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) indirimi uygulanacak. Böylece fiyat artışlarının büyük bölümü vergi ayarlaması yoluyla dengelenerek tüketiciye yansıması sınırlandırılacak.
Kararın arka planında, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları ve İran’ın Hürmüz Boğazı’nda geçişlere yönelik ambargo uygulamaları sonrası küresel enerji piyasalarında yaşanan sert dalgalanma yer alıyor. Küresel petrol arzının önemli bir kısmının geçtiği bu stratejik geçitte yaşanan gerilim, petrol fiyatlarını yukarı taşırken, ithalata bağımlı olan Türkiye’de akaryakıt fiyatlarının da zam baskısı altında kalmasına neden oldu.
Daha önce devreye alınması beklenen ve litre başına 6,69 liralık artışı dengelemesi öngörülen düzenleme, Resmi Gazete’de yayımlanarak resmen yürürlüğe girdi. Buna göre, benzin ve motorin fiyatlarında uluslararası fiyat artışı veya kur yükselişi kaynaklı bir zam oluşması durumunda, artış tutarının yüzde 75’i kadar ÖTV indirimi yapılacak. Örneğin litre fiyatına 4 liralık bir artış gelmesi halinde bunun 3 lirası ÖTV’den düşülecek, sadece 1 liralık kısmı doğrudan pompa fiyatına yansıyacak.
Eşel mobil sistemi, temelde değişken vergi mekanizmasına dayanıyor. Akaryakıtın rafineri çıkış fiyatı veya döviz kuru arttığında devlet, sabit olan ÖTV tutarını azaltarak fiyat artışını absorbe ediyor. Böylece nihai tüketici fiyatındaki ani sıçramalar yumuşatılıyor. Ancak sistem, vergi gelirlerinde azalmaya yol açtığı için bütçe dengeleri üzerinde baskı oluşturabiliyor.
Enerji piyasalarındaki belirsizliklerin devam etmesi halinde eşel mobil uygulamasının kamu maliyesi açısından maliyeti artabilir. Özellikle petrol fiyatlarının yüksek seyrettiği ve döviz kurunun yukarı yönlü hareket ettiği dönemlerde ÖTV gelirlerinde ciddi kayıplar yaşanması mümkün. Bu durum bütçe açığı, borçlanma ihtiyacı ve enflasyon beklentileri açısından da yakından izlenecek.
Öte yandan sistem, kısa vadede enflasyonla mücadele açısından önemli bir araç olarak görülüyor. Akaryakıt fiyatları; lojistik, gıda, sanayi üretimi ve ulaştırma maliyetleri üzerinden geniş bir fiyatlama zincirini etkilediği için, pompa fiyatlarının kontrol altında tutulması genel fiyat seviyesinin daha hızlı yükselmesini engelleyebilir.
Ancak uzmanlara göre eşel mobil kalıcı bir çözüm değil, daha çok şok dönemlerinde fiyat geçişkenliğini sınırlayan geçici bir tampon mekanizma niteliğinde. Küresel enerji piyasalarında tansiyonun düşmemesi halinde vergi alanının daralması uzun vadede yeniden fiyat ayarlamalarını gündeme getirebilir.
Önümüzdeki süreçte petrol fiyatlarının seyri, jeopolitik gelişmeler ve döviz kuru hareketleri eşel mobil sisteminin etkinliğini ve süresini belirleyecek temel faktörler olacak.
