Dijital Türk Lirası Projesi’nde İkinci Faz İlerliyor: Odak Noktası Programlanabilir ve Çevrimdışı Ödemeler
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından yürütülen Dijital Türk Lirası Araştırma Geliştirme Projesi’nin (Proje) ikinci fazı, önemli ilerlemeler kaydetti. İlk fazın ardından başlanan çalışmalarda; programlanabilir ödemeler ve çevrimdışı ödemeler temel odak alanları olarak belirlenirken, sistemin asgari çalışır ürün (MVP) seviyesine getirilmesi ve finansal aracı kurumların entegrasyonu hedefleniyor.
Projenin Temel Amaçları ve İlkeleri
Dijital Türk lirası, mevcut Türk lirasının dijital bir biçimi olup, banknot, kaydi para vb. tüm biçimlerle aynı değere sahiptir. Kripto varlık olmayıp, merkez bankası yükümlülüğünde itibari para niteliğindedir.
Proje, ulusal paranın güvenilirliğini ve egemenliğini korumayı, ödemelerde verimliliği artırmayı, yenilikçi kullanım alanları için bir altyapı oluşturmayı ve finansal kapsayıcılığı artırmayı amaçlamaktadır.
Çalışmalar, Birinci Faz Değerlendirme Raporu’nda belirlenen şu kritik ilkeler çerçevesinde sürdürülmektedir:
- Mahremiyet
- Teknolojik ve mimari esneklik
- Birlikte çalışabilirlik
- Önce zarar vermeme
- Tek bir finansal aracı kuruma bağımlı olmama
Dijital Türk Lirası Sistemi’nin mimarisinde, Merkez Bankası (TCMB) son kullanıcıların kimlik bilgisine sahip olmadığı için harcama tercihlerini ve kullanım alışkanlıklarını takip etmesi teknik olarak mümkün olmayacaktır.
Programlanabilir Ödemeler: Otomasyon ve Verimlilik
İkinci fazda geliştirilen Programlanabilir Ödemeler bileşeni, önceden tanımlanmış koşullara bağlı olarak anlık veya periyodik ödemeler gerçekleştirmeyi sağlayan yenilikçi bir altyapı sunmaktadır. Bu özellik, dijital kimlik, Dijital Para Sistemi ve jetonlaştırılmış varlık sistemleri ile entegre çalışmaktadır.
Programlanabilir ödemelerin temelini Ödeme Şablonları ve Ödeme Paketleri oluşturuyor.
- Ödeme Şablonları: Kurumlar tarafından koşullara bağlı olarak tanımlanan, güvenli işlem için temel çerçeveyi sağlayan kurallar bütünüdür.
- Ödeme Paketleri: Şablonlar kullanılarak kişiler tarafından oluşturulur ve üzerinde anlaşılan değiştirilemez kurallara dayanır. Paketler, zaman veya kriter bazlı Koşullar ile Aksiyonlar (ödeme yapma, indirim uygulama, varlık alım satımı vb.) olmak üzere iki temel kısımdan oluşur.
Bu altyapı, ödeme karşılığı teslimat senaryoları ile birlikte ileri tarihli, periyodik ve koşullu ödemeler gibi yenilikçi senaryoların gerçekleştirilmesine olanak tanıyacaktır.
Dijital Varlıkların Entegrasyonu
Ödeme karşılığı teslimat senaryolarını test etmek amacıyla, jetonlaştırılmış varlıkların gösterimi için Taklit Varlık Sistemi (TVS) geliştirilmiştir. TVS, varlık alım satımı, rehin veya devretme gibi karmaşık işlemleri gerçek bir sistem üzerindeki etki ve riskler olmaksızın güvenli bir şekilde simüle etme imkanı sunmaktadır.
Çevrimdışı Ödemeler: Finansal Kapsayıcılık
TCMB, dijital parayı banknotun dijital hali olarak gördüğünden, banknotla yapılan ödemelere benzer şekilde internet veya mobil ağ erişimine ihtiyaç duyulmadan ödeme yapılabilmesi hedeflenmektedir.
Çevrimdışı ödeme işlevi, özellikle kırsal alanlarda veya doğal afet gibi durumlarda kesintisiz ödeme kanalı oluşturarak finansal kapsayıcılığı artırmayı amaçlamaktadır. Bu ödemeler para transferlerinin yanı sıra kişiden işletmeye ödemeleri de kapsayacaktır.
Teknoloji ve Güvenlik
Çevrimdışı ödemelerde bakiyenin saklanacağı donanım olarak, düşük maliyetli, oturmuş güvenlik standartlarına sahip ve yaygın kullanılan akıllı kartlar tercih edilmiştir. Ödeme bilgisinin taraflar arasında paylaşımı için ise karekod seçeneği öne çıkmıştır.
Güvenlik, çifte harcama saldırılarına karşı kriptografik önlemlerle sağlanmakta, müdahalelere dirençli akıllı kartlar ile gizli anahtara erişim engellenmektedir. Saldırı tespiti, çevrimdışı paranın çevrimiçine aktarıldığı anda gerçekleştirilecek şekilde tasarlanmıştır.
Birlikte Çalışabilirlik ve Entegrasyon
Sistem, mevcut ve gelecekteki dijital ekosistemlerle uyumlu, modüler bir mimariyle tasarlanmaktadır.
Finansal Aracı Kurumlar
Finansal aracı kurumların entegrasyonu, Servis Katmanı bileşeni üzerinden sağlanacaktır. Bu katman; müşteri tanıma, kullanıcı doğrulama ve dijital Türk lirası işlemlerinin tetiklenmesi gibi süreçleri yürütecektir. Projenin bu fazında, dijital Türk lirası ile mevduat arasındaki dönüşüm senaryolarının pilot testler aracılığıyla test edilmesi hedefleniyor.
Dijital Kimlik
Birinci fazda benimsenen Kullanıcı Egemen Kimlik (KEK) yaklaşımı, ikinci fazda da uygulanmıştır. KEK, kullanıcıların kişisel verileri üzerindeki kontrolünü sağlarken, programlanabilir ödemeler kapsamında koşulların kriptografik olarak doğrulanmasında da kullanılmaktadır. Bu fazda projeye özgü prototip kapalı ağ yerine, SSI Türkiye Platformu tercih edilmiştir.
Sınır Ötesi Ödemeler
TCMB, sınır ötesi ödemelerin iyileştirilmesi için de çalışmalara devam etmektedir. Hedeflenen model, dijital paraların ortak bir platformda dolaşımda olması ve uluslararası para transferinin doğrudan dijital paralar kullanılarak gerçekleşmesidir. Yapılan kavram ispatı çalışmasında, dağıtık bir yapıda akıllı sözleşmeler kullanılarak işlem akışları test edilmiş; sadeleşme, şeffaflık, hız ve maliyet düşüşü gibi beklentiler ortaya konmuştur.
Mevcut Durum ve Sonraki Adımlar
İkinci fazın tamamlanmasıyla Dijital Para Sistemi‘nin asgari çalışır ürün seviyesine gelmesi; programlanabilir ödemeler, çevrimdışı ödemeler ve finansal aracı kurum entegrasyonlarının da bu seviyeye yaklaşması planlanmaktadır. Sınır ötesi ödemeler çalışmaları ise prototip seviyesine ulaşmayı hedefliyor.
İkinci fazın ardından, dijital Türk lirasının tedavülüne ilişkin karar verilmesi halinde yasal düzenlemeler dahil ilgili süreçlerin yürütüleceği üçüncü faz çalışmalarına geçilmesi hedeflenmektedir.
Kaynak: TCMB
