Türkiye’de enflasyonla mücadele, talepteki yavaşlamaya rağmen fiyatların yükselişini sürdüren temel harcama kalemleri nedeniyle zorlu bir döneme girdi. Ekim ayında açıklanan veriler, enflasyonun yalnızca tüketim talebiyle açıklanamayacağını, gıda, barınma ve hizmet sektöründeki yapısal sorunların fiyatlar üzerindeki etkisini koruduğunu bir kez daha ortaya koydu. Piyasanın beklentilerinin üzerinde gerçekleşen aylık enflasyon, dezenflasyon sürecinin sanıldığı kadar kolay ilerlemeyeceğine ilişkin önemli bir uyarı niteliğinde.
Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı verilere göre, Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) ekim ayında bir önceki aya göre yüzde 2,58 arttı. Piyasa Katılımcıları Anketi’nde yüzde 2,11 olarak öngörülen aylık enflasyonun belirgin biçimde üzerinde gerçekleşen bu oran, fiyat artışlarının kontrol altına alınmasında karşılaşılan güçlükleri gözler önüne serdi.
Ocak-ekim dönemindeki kümülatif enflasyon yüzde 27,52’ye ulaşırken, geçen yıl ekim ayında yüzde 2,55 olan aylık enflasyonun bu yıl da yüzde 2,58 seviyesinde gerçekleşmesi, yıllık enflasyondaki düşüşün hızını kesti. Yıllık TÜFE, eylül ayındaki yüzde 29,73 seviyesinden yüzde 29,77’ye yükseldi.
Böylece 57 ay sonra ilk kez eylül ayında yüzde 30’un altına gerileyen yıllık enflasyon, ekimde yeniden yukarı yöneldi. Ancak bu sınıra yakın seyretmesine rağmen yüzde 30’un altında kalmayı sürdürmesi, dezenflasyon sürecinin tamamen sona erdiği anlamına gelmiyor. Asıl mesele, düşüşün ne kadar kalıcı olabileceği ve fiyat artışlarının toplumun günlük yaşamında ne ölçüde hissedildiği.
Ekim verilerinin en dikkat çekici tarafı ise enflasyonun hangi kalemlerden kaynaklandığı oldu. Aylık fiyat artışının önemli bölümü, gıda ve giyim sektörlerinden geldi. Bu iki grubun toplam katkısı 1,66 puana ulaşarak aylık manşet enflasyonun yaklaşık üçte ikisini oluşturdu.
Giyim ve ayakkabı grubunda yaşanan yüzde 12,58’lik artış, ekim ayının en yüksek fiyat yükselişi olarak kayıtlara geçti. Harcama sepetindeki ağırlığı yüzde 7,90 olan bu grubun genel enflasyona katkısı 0,82 puan oldu. Sonbahar ve kış sezonuna geçişle birlikte yeni sezon fiyatlamalarının devreye girmesi, giyim enflasyonunu yukarı taşıdı.
Mevsimsel etkiler nedeniyle ortaya çıkan bu yükselişin belirli ölçüde öngörülebilir olduğu söylenebilir. Ancak fiyat artışlarının tüketici üzerindeki etkisi, mevsimsel bir hareket olarak değerlendirilip geçiştirilemeyecek kadar önemli. Özellikle dar ve orta gelirli haneler açısından giyim harcamalarının belirli dönemlerde yoğunlaşması, aylık bütçeler üzerinde ciddi baskı oluşturabiliyor.
Gıdada yaşanan gelişmeler ise daha farklı ve daha kalıcı bir soruna işaret ediyor. Gıda ve alkolsüz içecekler grubunda aylık yüzde 3,50’lik artış, genel enflasyona 0,84 puanlık katkı yaptı. TÜFE sepetinde yüzde 24,44 ile en yüksek ağırlığa sahip olan gıda, ekim ayında enflasyonun en önemli belirleyicisi oldu.
İşlenmemiş gıda fiyatları, taze meyve ve sebzedeki arz sorunları ve mevsim geçişleri fiyat artışlarını destekleyen unsurlar arasında yer aldı. Ancak gıdadaki yükselişi yalnızca mevsimsel koşullarla açıklamak yeterli değil. Üretim maliyetleri, tarımsal verimlilik, tedarik zinciri, lojistik, depolama ve pazarlama süreçlerindeki sorunlar, Türkiye’de gıda fiyatlarının uzun süredir yüksek seyretmesinde etkili oluyor.
Burada dikkat edilmesi gereken temel nokta, gıdanın tüketici açısından ertelenebilir bir harcama olmaması. Bir hanenin giyim alışverişini ertelemesi mümkün olabilir. Ancak temel gıda tüketimini aynı ölçüde azaltması mümkün değil. Bu nedenle gıdadaki fiyat artışları, özellikle gelirinin büyük bölümünü zorunlu harcamalara ayıran kesimler üzerinde çok daha ağır bir etki yaratıyor.
Ekim ayında konut ve ulaştırma grupları da enflasyonun yukarı yönlü hareketine katkıda bulundu. Konut fiyatları aylık yüzde 2,84 artarak genel enflasyona 0,34 puan, ulaştırma grubu ise yüzde 2,02’lik artışla 0,36 puan katkı yaptı. Diğer dokuz harcama grubunun toplam katkısının 0,21 puanla sınırlı kalması, fiyat artışlarının genele yayılmaktan ziyade büyük ağırlığa sahip temel kalemlerde yoğunlaştığını gösterdi.
Bu tablo, enflasyonla mücadelede önemli bir ayrımı da beraberinde getiriyor. Talebin yavaşlaması, tüketim harcamalarının kontrol altına alınması ve finansal koşulların sıkı tutulması fiyat artışlarını sınırlayabilir. Ancak arz kaynaklı sorunlar, mevsimsel fiyatlamalar ve geçmiş enflasyona göre belirlenen fiyat davranışları devam ettiği sürece, talepteki yavaşlamanın manşet enflasyona yansıması gecikebilir.
Yıllık enflasyon verileri de bu değerlendirmeyi destekliyor. Gıda fiyatları yıllık yüzde 27,73 artarken, genel enflasyona 6,81 puanlık katkı yaptı. Ulaştırma grubundaki yıllık yüzde 36,39’luk artışın katkısı 6,10 puana ulaştı. Konut grubunda yıllık enflasyon yüzde 40,24 olarak gerçekleşirken, bu kalemin manşet enflasyona katkısı 4,71 puan oldu.
Lokanta ve oteller grubundaki yıllık yüzde 28,42’lik artış genel enflasyona 3,08 puan katkı sağladı. Eğitim hizmetleri ise yıllık yüzde 48,86 ile en yüksek fiyat artışının görüldüğü gruplardan biri olmasına rağmen, sepet ağırlığının düşük olması nedeniyle manşet enflasyona 1 puanlık katkıda bulundu.
Bu veriler, enflasyonun yalnızca birkaç mal grubundaki fiyat artışından ibaret olmadığını, hizmet sektöründeki katılığın da dezenflasyon sürecini zorlaştırdığını gösteriyor. Özellikle kira, eğitim, lokanta ve otel gibi hizmet kalemlerinde fiyatların geçmiş enflasyona göre belirlenmesi, ekonomik koşullardaki iyileşmenin tüketici fiyatlarına daha geç yansımasına neden oluyor.
Türkiye’de enflasyonla mücadele açısından en kritik alanlardan biri de kira piyasası. Konut ve işyeri kira sözleşmelerinde artış üst sınırı olarak kullanılan 12 aylık ortalamalara göre TÜFE, ekim ayında yüzde 31,23 olarak gerçekleşti. Geçen yıl aynı dönemde yüzde 37,15 seviyesinde bulunan bu oran, bir yıllık süreçte 5,9 puan geriledi.
Eylül ayında yüzde 31,49 olan kira artış oranı da ekimde sınırlı bir düşüş gösterdi. Matematiksel olarak kira artış tavanındaki gerileme, kiracılar açısından olumlu bir gelişme olarak değerlendirilebilir. Ancak kira enflasyonunun yüzde 31’in üzerinde kalması, barınma maliyetlerindeki baskının henüz ortadan kalkmadığını gösteriyor.
Üstelik yıllık manşet enflasyon ile 12 aylık ortalamalara göre hesaplanan enflasyon arasındaki farkın geçen yıl ekim ayında 4,5 puandan bu yıl 1,5 puana gerilemesi, kira artışlarının genel fiyat seviyesindeki değişime daha yakın hareket etmeye başladığını ortaya koyuyor.
Bununla birlikte kira piyasasındaki gerçek tabloyu yalnızca yasal artış oranları üzerinden değerlendirmek mümkün değil. Özellikle büyük şehirlerde yeni kiracıların karşılaştığı fiyatlar, mevcut kira sözleşmelerindeki artış oranlarından farklı bir seyir izleyebiliyor. Bu nedenle kira enflasyonundaki gerilemenin hane halkının barınma maliyetlerine ne ölçüde yansıyacağı, önümüzdeki dönemin en önemli ekonomik tartışmalarından biri olmaya devam edecek.
Enflasyonun gelir dağılımı üzerindeki etkisi de göz ardı edilmemeli. Yüksek gelirli kesimler harcamalarını farklı alanlara yönlendirebilirken, düşük gelirli hanelerin bütçesinde gıda, kira, enerji ve ulaşım gibi zorunlu kalemlerin payı çok daha yüksek. Dolayısıyla aynı enflasyon oranı, toplumun farklı kesimleri açısından aynı ekonomik sonucu doğurmuyor.
Bu noktada enflasyonla mücadelede yalnızca manşet rakama odaklanmak yerine, fiyat artışlarının hangi alanlarda yoğunlaştığını ve hangi gelir gruplarını daha fazla etkilediğini dikkate almak gerekiyor. Gıdada üretim ve arz sorunlarının çözülmesi, konut piyasasında sürdürülebilir bir denge kurulması ve hizmet sektöründeki fiyatlama davranışlarının normalleşmesi, dezenflasyon sürecinin kalıcılığı açısından kritik önem taşıyor.
Ekim enflasyonu, Türkiye ekonomisinde talep koşullarının zayıflamasının tek başına yeterli olmadığını gösteren bir veri olarak okunmalı. Enflasyonun düşmesi için yalnızca tüketimin yavaşlaması değil, üretimden tedarik zincirine, konuttan hizmet sektörüne kadar uzanan yapısal sorunların da çözülmesi gerekiyor.
Önümüzdeki dönemde aylık enflasyonun yüzde 2’nin altına kalıcı biçimde gerileyip gerileyemeyeceği, dezenflasyon sürecinin yönünü belirleyecek temel göstergelerden biri olacak. Gıda ve konut gibi yüksek ağırlıklı kalemlerde belirgin bir iyileşme sağlanmadan, yıllık enflasyonda güçlü ve kalıcı bir düşüş elde etmek kolay görünmüyor.
Sonuç olarak ekim verileri, enflasyonla mücadelede yolun henüz tamamlanmadığını hatırlatıyor. Yıllık enflasyonun yüzde 30’un altında kalması önemli bir eşik olsa da vatandaşın hissettiği enflasyon ile açıklanan oran arasındaki fark kapanmadığı sürece, ekonomik rahatlamadan söz etmek güç. Asıl başarı, enflasyonun yalnızca istatistiklerde düşmesi değil, insanların günlük yaşamında da hissedilebilir bir fiyat istikrarının sağlanması olacaktır.
