Türkiye’de eylül ayında finans piyasalarında ortaya çıkan fon krizinin etkileri, ilk aşamada tahmin edilenden çok daha geniş bir alana yayılıyor. Başlangıçta belirli yatırım fonlarının likidite sorunları ve yatırımcıların paralarını geri alamaması üzerinden tartışılan kriz, bugün reel sektörün nakit akışından esnafın günlük faaliyetlerine, işletmelerin yatırım kararlarından istihdama kadar uzanan sonuçlar doğuruyor. Üstelik bu etkilerin önemli bir bölümü henüz finansal tablolara tam olarak yansımış değil. Görünen o ki ekonomi yönetiminin önündeki sorun, yalnızca fonların tasfiye edilmesi ve yatırımcıların zararlarının karşılanması değil, aynı zamanda bu sürecin reel ekonomide yaratacağı tahribatın sınırlandırılması.
Fon krizinin büyüklüğünü ortaya koyan rakamlar, meselenin birkaç portföy yönetim şirketinin yaşadığı sorunla sınırlı olmadığını gösteriyor. Sermaye Piyasası Kurulu’nun yedi portföy yönetim şirketine bağlı 131 yatırım fonunun tasfiyesine karar vermesi, 455 binden fazla yatırımcıyı doğrudan etkiledi. Tasfiye kapsamındaki fonların büyüklüğüne ilişkin yaklaşık 826 milyar liralık rakam telaffuz edilirken, bu tutarın yatırımcıların kesinleşmiş zararı olarak değerlendirilmemesi gerekiyor. Çünkü nihai kayıp, portföylerdeki varlıkların hangi fiyatlardan nakde çevrileceğine ve tasfiye sonunda yatırımcılara ne kadar ödeme yapılabileceğine bağlı.
31 Ekim itibarıyla 71 bin 899 hesaba toplam 68 milyar liralık ödeme yapılmış olması, sürecin ilerlediğini gösterse de henüz bütün yatırımcıların mağduriyetinin giderildiği anlamına gelmiyor. Dahası, yüz binlerce yatırımcının birikimlerine ilişkin belirsizliğin devam etmesi, finansal piyasalarda güvenin yeniden tesis edilmesini zorlaştırıyor.
Krizin ortaya çıkış biçimi de üzerinde dikkatle durulması gereken bir başka konu. Bazı yatırım fonlarının Borsa İstanbul’da fiili dolaşım oranı ve işlem hacmi düşük hisselerde yoğun pozisyonlar oluşturması, fiyatların gerçek piyasa derinliğinden uzaklaşmasına neden oldu. Yükselen hisse fiyatları fonların getirilerini artırırken, yüksek getiri performansı yeni yatırımcıları ve yeni para girişlerini beraberinde getirdi. Böylece fonların büyümesi ile portföylerindeki hisselerin fiyat artışı birbirini besleyen bir döngüye dönüştü.
Ancak yatırımcıların fondan çıkış talebinin artmasıyla bu mekanizma tersine çalışmaya başladı. Fonların nakit ihtiyacını karşılamak için hisse satmak zorunda kalması, düşük likiditeli piyasalarda fiyatların hızla gerilemesine yol açtı. Alıcı bulmanın zorlaşması, portföylerde görünen değer ile gerçek satış fiyatı arasındaki farkı büyüttü. Sonuçta sorun yalnızca yatırımcıların parasını zamanında alamaması olmaktan çıktı ve Borsa İstanbul’un geneline yayılan bir satış baskısına dönüştü. Nitekim BIST 100 endeksi 16 Eylül’de yüzde 5,54 gerileyerek 13.122,58 puana kadar düştü.
Burada asıl üzerinde durulması gereken nokta, fon krizinin finans piyasalarındaki etkilerinin reel ekonomiye hangi kanallardan taşındığıdır. Çünkü finansal piyasalarda yaşanan bir güven kaybı, işletmelerin günlük faaliyetlerinden bağımsız düşünülemez. Özellikle son yıllarda yüksek enflasyon, artan ücretler, kira giderleri, enerji maliyetleri ve finansmana erişimde yaşanan güçlükler nedeniyle işletmelerin çalışma sermayesi ihtiyacı önemli ölçüde arttı.
İşletmelerin bir bölümü, esas faaliyetlerinden elde ettikleri kârın yetersiz kaldığı dönemlerde ellerindeki nakdi para piyasası ve diğer yatırım fonlarında değerlendirerek ek getiri elde etmeye yöneldi. Bu gelirler, muhasebe açısından esas faaliyet dışı kazanç olarak görünse de ekonomik açıdan işletmelerin ayakta kalmasına katkı sağlayan önemli bir finansman kaynağına dönüştü. Başka bir ifadeyle bazı işletmeler için fon getirileri artık yalnızca bir yatırım kazancı değil, günlük faaliyetlerin finansmanında kullanılan tamamlayıcı bir kaynak haline gelmişti.
Fon krizinin ardından bu imkânın ortadan kalkması, işletmelerin nakit dengelerinde yeni bir boşluk yarattı. Üstelik bu işletmelerin önemli bir bölümü krizden doğrudan zarar görmüş değil. Ancak daha önce elde ettikleri getirilerden mahrum kalmaları, maliyetlerini karşılama ve faaliyetlerini sürdürme kapasitelerini zayıflatıyor. Özellikle düşük kâr marjıyla çalışan esnaf, küçük işletmeler ve hizmet sektörü açısından bu kaybın etkisi daha belirgin olabilir.
Türkiye ekonomisinin mevcut koşulları dikkate alındığında bu durumun önemi daha iyi anlaşılıyor. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre Eylül 2026’da yıllık tüketici enflasyonu yüzde 29,73 seviyesinde gerçekleşti. Enflasyonun yüzde 30’un altına gerilemesi olumlu bir gelişme olsa da fiyatlar genel seviyesindeki yüksekliğin işletmeler üzerindeki maliyet baskısını ortadan kaldırmadığı açık. Enflasyonun düşmesi, fiyatların gerilemesi değil, artış hızının yavaşlaması anlamına geliyor. Dolayısıyla geçmiş dönemde biriken maliyet artışları işletmelerin bilançolarında ve nakit ihtiyaçlarında varlığını koruyor.
Üstelik yüksek faiz ortamı, işletmelerin kaybettikleri fon gelirlerini banka kredileriyle telafi etmelerini de kolaylaştırmıyor. Kredi maliyetlerinin yüksekliği, özellikle kısa vadeli finansmana bağımlı şirketlerin hareket alanını daraltıyor. Bir işletme artan ücret, kira ve tedarikçi ödemelerini karşılamak için daha fazla işletme sermayesine ihtiyaç duyarken, aynı anda bu sermayeyi finanse etmek için daha yüksek maliyetlere katlanmak zorunda kalıyor. Fon krizinin yarattığı ek gelir kaybı da bu sıkışıklığı derinleştiriyor.
Burada bir başka önemli risk de ödeme zincirinin bozulması. Nakit sıkıntısı yaşayan bir işletmenin tedarikçisine ödeme yapamaması, bu kez tedarikçinin kendi borçlarını ve çalışanlarının ücretlerini ödemesini zorlaştırabilir. Böylece başlangıçta sınırlı sayıda işletmeyi ilgilendiren bir likidite sorunu, ekonomik ilişkiler ağı üzerinden başka sektörlere de yayılabilir. Özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin sınırlı nakit rezervleri düşünüldüğünde, bu zincirleme etkinin göz ardı edilmemesi gerekiyor.
Fon krizinin tüketim tarafında da etkileri bulunuyor. Birikimlerinin geleceği konusunda endişe duyan yatırımcıların harcamalarını ertelemesi, özellikle yüksek gelir grubuna ve isteğe bağlı tüketime hitap eden işletmelerin cirolarını baskılayabiliyor. Lüks tüketim, yeme içme, perakende ve bazı hizmet sektörlerinde talebin zayıflaması, işletmelerin gelirlerini azaltırken sabit giderlerini aynı hızla düşürmelerine imkân vermiyor. Bu da kârlılık üzerindeki baskıyı artırıyor.
Dolayısıyla ekonomi yönetiminin karşı karşıya olduğu tablo, yalnızca finansal piyasaların istikrara kavuşturulmasından ibaret değil. Bir tarafta enflasyonla mücadele kapsamında iç talebin ve kredi genişlemesinin kontrol altında tutulması hedeflenirken diğer tarafta işletmelerin çalışma sermayesi ihtiyacı giderek büyüyor. Fon getirilerinden mahrum kalan işletmelerin bu açığı fiyat artışlarıyla kapatmaya çalışması halinde enflasyonla mücadele programı açısından da yeni bir sorun ortaya çıkabilir. Maliyetlerini karşılayamayan işletmelerin üretimi ve hizmet kapasitesini azaltması ise ekonomik büyüme ve istihdam üzerinde olumsuz sonuçlar yaratabilir.
Bu nedenle fon krizinin reel sektör üzerindeki etkilerini değerlendirirken yalnızca doğrudan yatırımcı zararlarına odaklanmak yeterli olmayacaktır. İşletmelerin fonlarda tuttukları varlıkların büyüklüğü, bu varlıklardan elde ettikleri getirilerin faaliyet giderlerine katkısı, nakit rezervleri ve kısa vadeli borç ödeme yükümlülükleri birlikte incelenmeli. Özellikle küçük işletmelerin fon gelirlerine ne ölçüde bağımlı hale geldiğinin ortaya konulması, krizin gerçek ekonomik maliyetini anlamak açısından önemli.
Ekonomi yönetiminin atacağı adımların da bu gerçekliği dikkate alması gerekiyor. Elbette fon krizinden kaynaklanan bütün zararların kamu kaynaklarıyla karşılanması doğru bir yaklaşım olmayacaktır. Böyle bir adım, finansal piyasalarda risk alanların zararlarının topluma aktarılması sonucunu doğurabilir ve gelecekte benzer sorunların önlenmesini zorlaştırabilir. Ancak yatırımcıların haklarının korunması, tasfiye sürecinin hızlandırılması, varlıkların şeffaf biçimde değerlendirilmesi ve sorumluların hesap vermesi konusunda kararlı bir yaklaşım sergilenmesi şart.
Bunun yanında reel sektörün likidite sorunlarına yönelik hedefli tedbirler üzerinde de durulmalı. Özellikle faaliyetlerini sürdürebilecek durumda olduğu halde geçici nakit sıkıntısı yaşayan işletmelerin finansmana erişimini kolaylaştıracak mekanizmalar geliştirilmeli. Burada amaç, verimsiz işletmeleri sürekli desteklemek değil, finansal piyasalardaki bir krizin sağlıklı işletmeleri de faaliyet dışına itmesini önlemek olmalı.
Fon krizinin bir diğer önemli boyutu ise şeffaflık ve hesap verebilirlik meselesi. Finansal piyasalarda güven, yalnızca yatırımcılara ödeme yapılmasıyla yeniden tesis edilemez. Fonların nasıl yönetildiği, hangi risklerin neden zamanında tespit edilemediği, denetim mekanizmalarının hangi aşamada yetersiz kaldığı ve düzenleyici kurumların hangi gerekçelerle müdahale ettiği açık biçimde ortaya konulmalı. Piyasa aktörlerinin ve kamuoyunun bu sorulara tatmin edici yanıtlar alamaması, yatırımcıların yalnızca belirli fonlardan değil, sermaye piyasalarının tamamından uzaklaşmasına neden olabilir.
Nitekim sermaye piyasalarına duyulan güvenin zedelenmesi, Türkiye’nin uzun vadeli finansman ihtiyacı açısından da önemli bir risk. Tasarrufların üretken yatırımlara yönlendirilmesi, şirketlerin sermaye piyasalarından kaynak sağlaması ve yabancı yatırımcıların piyasaya kalıcı biçimde katılması için öngörülebilir bir finansal sistem gerekiyor. Fon krizinin ardından yatırımcıların daha temkinli davranması, hisse senedi piyasalarının derinliğini ve şirketlerin finansmana erişim imkânlarını olumsuz etkileyebilir.
Sonuç olarak fon krizinin görünmeyen faturası, yatırımcıların kaybettiği veya henüz erişemediği paradan çok daha geniş olabilir. Yüksek enflasyon ve finansman maliyetleri altında ayakta kalmaya çalışan işletmeler, fonlardan elde ettikleri ek getirileri kaybederek yeni bir sermaye ve nakit akışı sorunuyla karşı karşıya kalıyor. Bu kaybın üretim, istihdam, tüketim ve fiyatlar üzerindeki etkileri önümüzdeki dönemde daha belirgin hale gelebilir.
Ekonomi yönetiminin önündeki temel sınav, fon krizini yalnızca finansal piyasaların içinde tutabilmek değil, bu krizin reel sektöre taşıdığı yükü de doğru tespit ederek yönetebilmek. Çünkü finansal piyasalarda kaybolan güvenin yeniden kazanılması zaman alırken, işletmelerin nakit sıkışıklığına dayanma süresi çok daha kısa. Krizin gerçek maliyeti, tasfiye edilen fonların büyüklüğüyle değil, Türkiye ekonomisinin üretim ve istihdam kapasitesinde yaratacağı kayıpla ölçülecek.
