Enflasyon genellikle toplumun geniş kesimleri için bir refah kaybı anlamına gelir. Alım gücü düşer, gelir dağılımı bozulur, belirsizlik artar. Ancak ekonomi politiğin doğası gereği her makro sorun, bazı aktörler için fırsat alanı yaratır. Bu nedenle “Enflasyon düşerse kim kaybeder?” sorusu, en az “Enflasyon kimleri mağdur eder?” kadar önemlidir. Türkiye özelinde bakıldığında, yüksek enflasyon ortamının bazı kesimler için doğrudan ya da dolaylı avantajlar ürettiği görülür.
Öncelikle yüksek enflasyon, borçlular için reel anlamda bir rahatlama anlamına gelir. Sabit faizli ve uzun vadeli borcu olan şirketler ya da bireyler, enflasyon yükseldikçe borçlarını daha düşük reel değerle geri öder. Özellikle varlık sahibi ve krediye erişimi kolay olan kesimler için bu durum ciddi bir avantajdır. Enflasyon düştüğünde ise bu avantaj ortadan kalkar; borcun reel yükü daha belirgin hale gelir. Türkiye’de geçmiş yıllarda düşük faiz-yüksek enflasyon kombinasyonunda borçlanan bazı firmalar için fiyat artışları adeta bilançoyu eriten bir mekanizma işlevi gördü.
Bir diğer kazanan grup, stok tutma gücü olan ve fiyatlama esnekliğine sahip işletmelerdir. Yüksek enflasyon dönemlerinde maliyet artışının ötesinde fiyat artırabilen firmalar, marjlarını genişletebilir. Özellikle piyasa gücü yüksek, oligopol yapıya sahip sektörlerde bu durum daha belirgindir. Enflasyon düştüğünde ise fiyatlama davranışları daha rekabetçi bir zemine oturur ve aşırı marjlar daralır. Bu nedenle fiyat istikrarı, verimlilik üzerinden rekabet edemeyen aktörler için konforlu değildir.
Gayrimenkul ve bazı fiziki varlık sahipleri de yüksek enflasyon dönemlerinde göreli avantaj elde edebilir. Türkiye’de enflasyonun yükseldiği dönemlerde konut ve arsa fiyatlarının hızla artması, varlık sahiplerinin servetini nominal olarak büyütür. Enflasyon düştüğünde ve finansman koşulları sıkılaştığında ise varlık fiyat artışları yavaşlar, hatta reel bazda gerileyebilir. Varlık enflasyonu ile geçinen kesimler için fiyat istikrarı, hızlı değer artışı döneminin sonu anlamına gelebilir.
Kamu maliyesi açısından da enflasyonun çift yönlü etkisi vardır. Yüksek enflasyon, vergi gelirlerini nominal olarak artırır; özellikle dolaylı vergiler fiyat artışıyla birlikte otomatik büyür. Bu durum kısa vadede bütçe gelirlerini destekler. Ancak kalıcı yüksek enflasyon, faiz giderlerini artırır ve uzun vadede mali disiplin üzerinde baskı oluşturur. Yine de kısa vadeli gelir etkisi nedeniyle bazı dönemlerde enflasyonun bütçe üzerindeki “şişirici” etkisi göz ardı edilemez.
Finansal piyasalarda ise belirsizlikten beslenen aktörler bulunur. Kur ve fiyat oynaklığı arttıkça kısa vadeli al-sat işlemleri ve spekülatif kazanç imkanları genişler. Enflasyon düştüğünde ve makro istikrar güçlendiğinde volatilite azalır, bu da aşırı risk iştahıyla kazanç sağlayan kesimlerin hareket alanını daraltır. İstikrar, spekülatif fırsatları azaltır.
Ancak tüm bu kesimlerin elde ettiği avantajlar, toplumun geneli açısından bir refah artışı anlamına gelmez. Türkiye gibi gelir dağılımının hassas olduğu ekonomilerde yüksek enflasyon en çok sabit gelirlileri, ücretlileri ve tasarruflarını TL’de tutan küçük yatırımcıları vurur. Ücret ayarlamaları geriden gelir, satın alma gücü aşınır. Bu nedenle enflasyonun düşmesi, makro dengelerin ötesinde sosyal adalet açısından da kritik önemdedir.
Enflasyonun kalıcı biçimde düşmesi; öngörülebilirlik, uzun vadeli yatırım, düşük risk primi ve sürdürülebilir büyüme demektir. Bu ortamda kazanç, kısa vadeli fiyat artışlarından değil verimlilikten ve inovasyondan elde edilir. Dolayısıyla “enflasyonun düşmesini istemeyenler” varsa, bunlar genellikle belirsizlikten, hızlı fiyat ayarlamalarından ve reel borç erimesinden fayda sağlayan dar kesimlerdir.
Türkiye’nin son yıllardaki deneyimi, yüksek enflasyonun ilk etapta bazı bilançoları rahatlatsa da uzun vadede finansman maliyetlerini artırdığını, risk primini yükselttiğini ve yatırım iştahını zayıflattığını gösterdi. Fiyat istikrarı sağlandığında ise sermaye akımları daha istikrarlı hale gelir, kredi maliyetleri düşer ve ekonomik planlama ufku uzar.
Sonuç olarak enflasyonun düşmesi herkes için aynı anlama gelmez. Kimi için kısa vadeli kazanç kapılarının kapanmasıdır; toplumun büyük bölümü için ise alım gücünün korunması, güvenin artması ve daha adil bir ekonomik düzen demektir. Gerçek ve sürdürülebilir refah, yüksek enflasyonla değil fiyat istikrarıyla mümkündür.
