2027 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Teklifi, kamu harcamalarının büyüklüğünü ve devletin kaynak dağılımındaki önceliklerini ortaya koyan önemli göstergeler içeriyor. Teklife göre, kamu personelinin giderleri için 6 trilyon 318,5 milyar lira, sosyal güvenlik devlet primi giderleri için ise yaklaşık 798,5 milyar lira ödenek ayrılması öngörülüyor. Böylece kamu çalışanlarının ücretleri ve işveren konumundaki devletin sosyal güvenlik primleri için ayrılan kaynakların toplamı 7,1 trilyon lirayı aşıyor. Bu tablo, kamu bütçesinde personel harcamalarının ne kadar büyük bir yer tuttuğunu gösterirken, bütçenin sürdürülebilirliği, kamu hizmetlerinin niteliği ve kaynakların verimli kullanılması konularını da yeniden gündeme taşıyor.
2027 yılı için kurumlara ayrılan 27 trilyon 276 milyar 87 milyon liralık bütçe dikkate alındığında, personel giderlerine ayrılan 6 trilyon 318,5 milyar lira toplamın yaklaşık yüzde 23,2’sine karşılık geliyor. Başka bir ifadeyle, merkezi yönetim bütçesindeki her 100 liranın yaklaşık 23 lirasının doğrudan personel giderlerine ayrılması planlanıyor. Sosyal güvenlik devlet primi giderleri de hesaba katıldığında kamu çalışanları için öngörülen toplam kaynak daha da büyüyor. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Personel giderleri ile sosyal güvenlik devlet primi giderleri ayrı ekonomik sınıflandırma kalemleri. Bu nedenle kamu personelinin toplam maliyetini değerlendirirken iki kalemi birlikte ele almak, bütçe içindeki gerçek ağırlığı daha iyi anlamayı sağlıyor.
Kamu personeli giderleri için ayrılan ödenek, 2026 yılında yaklaşık 4,9 trilyon lira düzeyindeydi. 2027 yılı için öngörülen 6,3 trilyon lirayı aşan tutar, yıllık bazda yaklaşık yüzde 28,8’lik artışa işaret ediyor. İlk bakışta bu artış, kamu çalışanlarının ücretleri ve diğer personel maliyetleri açısından önemli bir büyüklük olarak öne çıkıyor. Ancak bütçe ödeneklerindeki artışın tamamını çalışanların maaşlarına yapılacak zam şeklinde değerlendirmek doğru olmaz. Personel giderleri; çalışan sayısındaki değişim, yeni personel alımları, ücret ve maaş artışları, derece ve kademe ilerlemeleri, ek ödemeler ve yıl içindeki diğer maliyet unsurlarından etkilenebilir. Dolayısıyla yüzde 28,8’lik artış, tek başına kamu çalışanlarının satın alma gücünün aynı oranda yükseleceği anlamına gelmiyor.
Burada asıl belirleyici olan, nominal artış ile enflasyon arasındaki ilişki olacak. Kamu personeli giderlerindeki artışın reel karşılığını anlayabilmek için 2027 yılı enflasyon gerçekleşmelerini, ücret artışlarını ve çalışan başına düşen ortalama maliyeti birlikte değerlendirmek gerekiyor. Ödenek artışı enflasyonun üzerinde gerçekleşirse kamu personelinin toplam mali kapasitesi reel olarak genişleyebilir. Buna karşılık enflasyonun altında kalması durumunda, bütçedeki yüksek nominal artışa rağmen satın alma gücü üzerindeki baskı devam edebilir. Üstelik toplam personel giderindeki büyüme, çalışan sayısının artması nedeniyle de gerçekleşebilir. Bu nedenle bütçe verileri, maaş artışları konusunda tek başına kesin bir sonuç ortaya koymuyor.
Kurumlar arasında yapılan dağılım incelendiğinde, personel giderlerinde en büyük payın Milli Eğitim Bakanlığına ayrıldığı görülüyor. Bakanlığın personel giderleri için 1 trilyon 794 milyar 496,6 milyon lira ödenek öngörülüyor. Bu tutar, merkezi yönetim bütçesindeki toplam personel giderlerinin yaklaşık yüzde 28,4’üne karşılık geliyor. Başka bir ifadeyle, personel giderleri için ayrılan her 100 liranın yaklaşık 28 lirası Milli Eğitim Bakanlığının bütçesinde yer alıyor.
Eğitim harcamalarının personel giderleri bakımından bu kadar yüksek bir paya sahip olması şaşırtıcı değil. Öğretmenler, okul yöneticileri ve diğer eğitim çalışanları, ülke genelindeki eğitim hizmetlerinin sürdürülebilmesi için geniş bir insan kaynağı oluşturuyor. Türkiye’nin farklı bölgelerinde milyonlarca öğrenciye hizmet sunulması, eğitim sisteminin işleyişini doğrudan personel kapasitesine bağlı hâle getiriyor. Bu nedenle Milli Eğitim Bakanlığının personel bütçesi yalnızca bir maaş gideri kalemi olarak değil, eğitim hizmetlerinin sürekliliği açısından da değerlendirilmek zorunda.
Bununla birlikte, eğitim bütçesinin büyüklüğünü yalnızca personel ödenekleri üzerinden ölçmek yeterli değil. Okulların fiziki koşulları, derslik ihtiyacı, laboratuvar ve teknoloji yatırımları, yardımcı eğitim materyalleri, bakım ve onarım çalışmaları da eğitim kalitesini etkileyen unsurlar arasında yer alıyor. Personel giderlerinin yüksek olması, eğitim sisteminin insan kaynağına verdiği önemi gösterirken, diğer ihtiyaçlar için ayrılan kaynakların da ayrıca incelenmesini gerektiriyor. Temel mesele, öğretmen ve diğer çalışanların haklarını korurken aynı zamanda eğitim hizmetlerinin niteliğini yükseltecek yatırımları sürdürebilmek.
Sağlık Bakanlığı ise 1 trilyon 113 milyar 829,5 milyon liralık personel gideri ödeneğiyle ikinci sırada bulunuyor. Bakanlığın payı, toplam personel giderlerinin yaklaşık yüzde 17,6’sına karşılık geliyor. Milli Eğitim Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı birlikte değerlendirildiğinde, iki kurum için öngörülen personel giderleri yaklaşık 2 trilyon 908,3 milyar liraya ulaşıyor. Bu tutar, toplam personel giderlerinin yaklaşık yüzde 46’sını oluşturuyor. Dolayısıyla kamu personeli için ayrılan kaynağın neredeyse yarısı eğitim ve sağlık hizmetlerinde görev yapan çalışanların giderlerine yöneliyor.
Bu dağılım, eğitim ve sağlık hizmetlerinin kamu bütçesindeki merkezi konumunu açıkça ortaya koyuyor. Her iki alanda da hizmetin önemli bir bölümü doğrudan insan emeğine dayanıyor. Hastanelerin, aile sağlığı merkezlerinin ve diğer sağlık kuruluşlarının faaliyetlerini sürdürebilmesi; hekimler, hemşireler, teknisyenler ve idari personel gibi farklı meslek gruplarının çalışmasına bağlı. Eğitimde olduğu gibi sağlıkta da personel giderlerini yalnızca azaltılması gereken bir maliyet olarak görmek, hizmetin niteliğini ve erişilebilirliğini göz ardı etmek anlamına gelebilir. Buna karşılık, personel kaynaklarının ihtiyaçlara uygun dağıtılması ve verimliliğin artırılması da kamu maliyesinin temel sorumlulukları arasında bulunuyor.
Personel giderlerinde üçüncü sırada 523 milyar 661,6 milyon lirayla Emniyet Genel Müdürlüğü yer alıyor. Milli Savunma Bakanlığı için 501 milyar 511,4 milyon lira, Jandarma Genel Komutanlığı için ise 370 milyar 768,7 milyon lira ödenek ayrılması öngörülüyor. Bu üç kurumun personel giderleri, güvenlik ve savunma hizmetlerinin bütçe içerisindeki ağırlığını gösteriyor. Emniyet, jandarma ve savunma teşkilatları; geniş bir coğrafyada görev yapılması, personelin kesintisiz hizmet vermesi ve operasyonel kapasitenin korunması gibi nedenlerle önemli insan kaynağı ihtiyacına sahip.
Ancak bu kurumların personel bütçeleri değerlendirilirken yalnızca ödenek büyüklüklerine bakmak yeterli olmayacaktır. Personel sayısı, görev alanlarının genişliği, vardiya ve çalışma düzenleri, hizmetin niteliği ve kurumların sorumlulukları da dikkate alınmalıdır. Aynı şekilde, yüksek bir personel gideri tek başına bir kurumun diğerinden daha fazla kaynağa ihtiyaç duyduğunu ya da daha verimli çalıştığını göstermez. Sağlıklı bir değerlendirme için giderlerin hangi hizmetleri finanse ettiği ve karşılığında ne tür bir kamu hizmeti sunulduğu da incelenmelidir.
Adalet Bakanlığı için 312 milyar 696,5 milyon lira personel gideri ödeneği öngörülüyor. Diyanet İşleri Başkanlığına ayrılan tutar 193 milyar 601,2 milyon lira düzeyinde bulunuyor. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı için 107 milyar 980,4 milyon lira, Tarım ve Orman Bakanlığı için 96 milyar 713,7 milyon lira, İçişleri Bakanlığı için 93 milyar 376,4 milyon lira ödenek planlanıyor. Bu rakamlar, merkezi yönetimin adalet, sosyal hizmetler, tarım, güvenlik ve kamu yönetimi gibi farklı alanlarda geniş bir personel yapısını finanse ettiğini ortaya koyuyor.
Özellikle sosyal hizmetler, tarım ve çevre gibi alanlarda personel giderlerinin değerlendirilmesi, yalnızca maaş ödemelerinin büyüklüğüyle sınırlı kalmamalı. Sosyal yardımların ve hizmetlerin ihtiyaç sahiplerine ulaştırılması, tarımsal desteklerin ve denetimlerin yürütülmesi, doğal kaynakların korunması ve kamu hizmetlerinin ülke genelinde erişilebilir olması, bu kurumların insan kaynağı kapasitesiyle yakından ilişkili. Dolayısıyla bütçe tartışmalarının yalnızca büyük rakamlar üzerinden yürütülmesi yerine, personel giderlerinin kamu hizmetlerine nasıl dönüştüğü sorusuna da yanıt aranması gerekiyor.
Özel bütçeli kurumlar için 2027 yılında 807 milyar 411,1 milyon lira personel gideri ödeneği ayrılması öngörülüyor. Bu grupta yükseköğretim kurumları önemli bir yer tutuyor. Üniversiteler ve diğer yükseköğretim kurumlarının personeli için 572 milyar 814 milyon lira kaynak planlanıyor. Böylece yükseköğretim kurumlarına ayrılan personel ödeneği, özel bütçeli kurumların personel giderlerinin önemli bir bölümünü oluşturuyor.
Üniversitelerde akademik kadroların yanı sıra idari personel, araştırmacılar ve diğer çalışanlar da yükseköğretim hizmetlerinin sürdürülebilmesi açısından kritik öneme sahip. Türkiye’nin bilimsel araştırma kapasitesinin artırılması, nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi ve üniversitelerin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesi, yalnızca personel sayısına değil, çalışma koşullarına ve araştırma olanaklarına da bağlı. Bu nedenle yükseköğretim kurumlarına ayrılan kaynakların akademik üretkenlik, araştırma altyapısı ve eğitim kalitesi üzerindeki etkisi ayrıca değerlendirilmelidir.
Özel bütçeli kurumlar arasında personel giderleri için en yüksek ödeneğin 55 milyar 78 milyon lirayla Karayolları Genel Müdürlüğüne ayrılması öngörülüyor. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü için yaklaşık 52,3 milyar lira, Orman Genel Müdürlüğü için ise yaklaşık 43,1 milyar lira personel gideri planlanıyor. Bu kurumların faaliyetleri, altyapı yatırımları, su kaynaklarının yönetimi, ormanların korunması ve ulaşım ağının işletilmesi gibi uzun vadeli kamu hizmetleriyle doğrudan ilişkili. Personel bütçelerinin yanında yatırım ödeneklerinin de incelenmesi, bu kurumların hizmet kapasitesini daha doğru değerlendirmeye yardımcı olacaktır.
Düzenleyici ve denetleyici kurumların personel giderleri için 19 milyar 134,9 milyon lira ayrılması planlanıyor. Bu grupta Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu 4,7 milyar liraya yakın ödenekle, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu ise yaklaşık 3,6 milyar lirayla öne çıkıyor. Finansal sistemin gözetimi, bankacılık sektörünün düzenlenmesi ve elektronik haberleşme alanındaki denetimlerin yürütülmesi, uzmanlaşmış insan kaynağı gerektiren faaliyetler arasında bulunuyor. Bu kurumların personel giderleri, yalnızca idari bir maliyet olarak değil, piyasa düzeninin ve denetim kapasitesinin sürdürülmesi açısından da ele alınmalı.
Bütçe teklifindeki ikinci önemli gösterge ise sosyal güvenlik devlet primi giderleri. 2026 yılında 599,7 milyar lira düzeyinde öngörülen bu giderlerin 2027’de yüzde 33,1 artışla 798 milyar 466,4 milyon liraya çıkarılması planlanıyor. Böylece sosyal güvenlik devlet primi giderlerindeki artış oranı, personel giderlerindeki yüzde 28,8’lik artışın üzerinde bulunuyor. Bu farklılık, kamu personelinin toplam maliyetini değerlendirirken yalnızca maaş ve ücret ödeneklerine odaklanmanın eksik kalacağını gösteriyor.
Devletin çalışanları için üstlendiği sosyal güvenlik primleri de kamu istihdamının maliyetinin bir parçası. Personel giderleriyle devlet primi giderleri birlikte ele alındığında 2027 yılı için toplam yaklaşık 7 trilyon 117 milyar liralık kaynak öngörülüyor. Bu toplam, kurumların maaş ve ücret ödemelerinin yanı sıra sosyal güvenlik primi yükümlülüklerini de kapsıyor. Bununla birlikte söz konusu tutarı, kamu çalışanlarına yapılacak net maaş ödemeleriyle eşitlememek gerekiyor; iki bütçe kalemi farklı mali yükümlülükleri ifade ediyor.
Bu noktada dikkat edilmesi gereken bir başka unsur da bütçe ödenekleri ile yıl sonunda gerçekleşecek harcamalar arasındaki fark. Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Teklifi’nde yer alan tutarlar, 2027 yılı için öngörülen kaynakları gösteriyor. Gerçekleşen harcamalar ise yıl içindeki ekonomik koşullara, personel sayısındaki değişime, ücret düzenlemelerine ve bütçe uygulamalarına bağlı olarak farklılaşabilir. Bu nedenle ödeneklerdeki artışın etkisini kesin olarak değerlendirebilmek için yıl sonu bütçe gerçekleşmelerini de takip etmek gerekiyor.
Personel harcamalarının bütçe içindeki ağırlığı, kamu maliyesinin geleceği açısından iki yönlü bir değerlendirmeyi zorunlu kılıyor. Bir tarafta öğretmenlerin, sağlık çalışanlarının, güvenlik görevlilerinin, akademisyenlerin ve diğer kamu çalışanlarının ücretlerinin düzenli ödenmesi ve hizmetlerin kesintisiz sürdürülmesi bulunuyor. Diğer tarafta ise yatırım harcamaları, altyapı projeleri, teknoloji yatırımları, sosyal destekler ve kamu borçlanmasının finansman maliyetleri gibi farklı ihtiyaçlar yer alıyor. Bütçenin sürdürülebilirliği, bu alanlar arasında dengeli bir kaynak dağılımı yapılmasına bağlı.
Personel giderlerinin artması kendi başına olumlu ya da olumsuz bir gelişme olarak değerlendirilemez. Kamu hizmetlerinin niteliği ve kapsamı, personel ihtiyacını belirleyen temel unsurlardır. Öğretmen açığının bulunduğu bir alanda yeni personel istihdamı hizmet kalitesini artırabilir. Sağlık hizmetlerinde ihtiyaç duyulan uzmanların istihdam edilmesi vatandaşların sağlık hizmetlerine erişimini kolaylaştırabilir. Buna karşılık, ihtiyaç analizi yapılmadan gerçekleştirilen istihdam veya kaynakların verimsiz kullanılması, bütçe üzerinde gereksiz baskı oluşturabilir. Bu nedenle asıl mesele personel giderlerinin yalnızca büyüklüğü değil, harcanan her liranın ne ölçüde kamu yararına dönüştüğüdür.
Bütçe içindeki personel harcamalarının yüksek payı, mali disiplin tartışmalarını da beraberinde getiriyor. Kamu gelirleri yeterince hızlı büyümediğinde, personel giderleri ve diğer zorunlu harcamalardaki artış bütçenin hareket alanını daraltabilir. Yatırım harcamalarının ertelenmesi, kamu hizmetlerinin uzun vadeli kapasitesini olumsuz etkileyebilir. Öte yandan personel giderlerini sınırlamak amacıyla gerekli istihdamın yapılmaması da eğitimden sağlığa, adaletten güvenliğe kadar pek çok alanda hizmet kalitesini düşürebilir. Dolayısıyla çözüm, yalnızca harcamaları kısmakta değil; ihtiyaçları doğru belirlemekte, kaynakları önceliklere göre dağıtmakta ve verimliliği artırmakta aranmalı.
2027 bütçesi açısından gelir tarafı da en az harcama tarafı kadar önemli. Personel giderleri ve sosyal güvenlik primleri için ayrılan ödeneklerin sürdürülebilirliği, vergi gelirlerinin gelişimi, ekonomik büyüme, istihdam ve enflasyon gibi değişkenlerle yakından ilişkili. Kamu gelirleri reel olarak güçlenirken harcamalar kontrol edilebilir bir patikada ilerlerse bütçe dengesi açısından daha elverişli bir zemin oluşabilir. Buna karşılık gelir artışının harcamaların gerisinde kalması, bütçe açığı ve borçlanma ihtiyacı üzerinde baskı yaratabilir. Bu nedenle yalnızca harcama ödeneklerine bakarak bütçenin genel görünümü hakkında kesin bir sonuca varmak doğru olmaz.
Özellikle yüksek enflasyon ortamında bütçe rakamlarının nominal büyüklüğü, gerçek ekonomik kapasiteyi tek başına açıklamıyor. 2027 yılında personel giderlerinin 2026’ya kıyasla yüzde 28,8 artması önemli bir nominal genişlemeye işaret etse de bu artışın reel karşılığını belirleyecek olan, gerçekleşen enflasyon ve personel maliyetlerindeki diğer değişimler olacak. Aynı şekilde sosyal güvenlik devlet primi giderlerindeki yüzde 33,1’lik artışın da hangi unsurlardan kaynaklandığı, yıl içindeki gerçekleşmelerle birlikte incelenmeli.
Sonuç olarak 2027 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Teklifi, kamu personeli giderlerinin merkezi yönetim maliyesinde büyük bir yer tutmaya devam edeceğini gösteriyor. 6 trilyon 318,5 milyar liralık personel gideri ödeneği ile 798,5 milyar liralık sosyal güvenlik devlet primi gideri birlikte değerlendirildiğinde, kamu çalışanlarının maliyeti için 7,1 trilyon lirayı aşan bir kaynak planlanıyor. Milli Eğitim Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığının toplam personel giderlerindeki yaklaşık yüzde 46’lık payı ise eğitim ve sağlık hizmetlerinin bütçe açısından ağırlığını ortaya koyuyor.
Ancak bütçenin başarısını yalnızca ayrılan trilyonlarca liralık ödenekle ölçmek mümkün değil. Asıl önemli olan, bu kaynakların çalışanların haklarını korurken vatandaşlara daha nitelikli hizmet sunulmasını sağlayıp sağlamadığıdır. Kamu maliyesinde kalıcı denge, çalışanların ücret ve sosyal güvenlik yükümlülüklerinin karşılanmasıyla birlikte yatırımların, üretkenliğin ve hizmet kalitesinin de korunmasını gerektiriyor. 2027 bütçesinin gerçek performansı, öngörülen ödeneklerin yıl sonunda ne ölçüde gerçekleştiği ve bu harcamaların ekonomik ve toplumsal karşılığının ne olduğu üzerinden değerlendirilebilecek.
