İktisat biliminin yüzyılı aşkın süredir üzerine inşa edildiği en temel varsayımlardan biri, insanın kendi çıkarını gözeten, tutarlı tercihler yapan ve bilgiyi eksiksiz biçimde işleyebilen bir karar verici olduğu fikridir. Homo Economicus, yani ekonomik insan, bu fikrin kavramsallaşmış halidir. Model, karmaşık toplumsal davranışları matematiksel olarak ele alınabilir hale getirdiği için iktisat teorisine büyük kolaylık sağlamıştır. Ancak aynı sadeleştirme, modelin gerçek hayatla ne kadar örtüştüğü sorusunu da beraberinde getirmiştir.
Kavramın Tarihsel Kökenleri
Rasyonel insan fikrinin izleri Adam Smith’in 1776 tarihli Ulusların Zenginliği eserine kadar uzanır. Smith, kasabın, fırıncının ve bira üreticisinin bizi iyilikseverliklerinden değil, kendi çıkarlarını gözetmelerinden dolayı beslediğini belirtmiştir. Bu yaklaşım, bireysel çıkar peşinde koşmanın piyasa mekanizması aracılığıyla toplumsal fayda üretebileceği düşüncesinin temelini oluşturmuştur.
Ancak “Homo Economicus” terimi on dokuzuncu yüzyılın sonlarında, John Stuart Mill’in iktisadı insanın yalnızca servet peşinde koşan yönüyle ele alan bir bilim olarak tanımlamasının ardından, onun eleştirmenleri tarafından yaygınlaştırılmıştır. Neoklasik iktisat okulu ise on dokuzuncu yüzyılın sonunda marjinal analiz yöntemiyle bu modeli matematiksel bir formda yeniden kurmuştur. Alfred Marshall, Léon Walras ve William Stanley Jevons gibi isimler, insan davranışını fayda maksimizasyonu çerçevesinde formüle etmiştir.
Modelin Temel Varsayımları
Geleneksel iktisat kuramında rasyonel insan modeli birkaç temel varsayıma dayanır.
Tam bilgi varsayımı: Birey, karar verirken ihtiyaç duyduğu tüm bilgiye sahiptir ya da bu bilgiyi makul bir maliyetle edinebilir. Fiyatlar, alternatifler ve sonuçlar hakkında eksiksiz bir resim bulunduğu kabul edilir.
Tutarlı tercih varsayımı: Bireyin tercihleri tamdır ve geçişkendir. Eğer birey A’yı B’ye, B’yi C’ye tercih ediyorsa, A’yı C’ye de tercih etmesi beklenir. Tercihlerin zaman içinde istikrarlı kaldığı varsayılır.
Fayda maksimizasyonu: Birey, sahip olduğu kısıtlar altında kendi faydasını en üst düzeye çıkaracak seçimi yapar. Tüketici bütçe kısıtı altında, firma ise maliyet kısıtı altında en iyi sonucu arar.
Bencil çıkar varsayımı: Karar verici esas olarak kendi maddi refahını gözetir. Başkalarının refahı, ancak kendi faydasını etkilediği ölçüde hesaba katılır.
Sınırsız bilişsel kapasite: Birey, karmaşık hesaplamaları hatasız yapabilir ve olasılıkları doğru biçimde değerlendirebilir.
Modelin Sağladığı Katkılar
Eleştirilere rağmen bu modelin iktisat bilimine sağladığı katkılar küçümsenemez. Rasyonellik varsayımı, teorik modellerin tutarlı ve test edilebilir hale gelmesini sağlamıştır. Arz ve talep analizi, oyun kuramı, genel denge teorisi ve rasyonel beklentiler hipotezi gibi güçlü araçlar bu zemin üzerinde gelişmiştir. Milton Friedman’ın ünlü savunusuna göre, bir modelin değeri varsayımlarının gerçekçiliğinden değil, tahmin gücünden gelir. Bu görüşe göre insanlar tam olarak rasyonel olmasa bile, piyasa davranışı ortalamada modelin öngördüğü gibi işleyebilir.
Davranışsal İktisadın Eleştirileri
Yirminci yüzyılın ikinci yarısında psikoloji ve iktisadın kesiştiği noktada ortaya çıkan davranışsal iktisat, rasyonel insan modelini sistematik biçimde sorgulamıştır. Herbert Simon, sınırlı rasyonellik kavramını ortaya atarak insanların bilişsel kapasitelerinin ve bilgiye erişimlerinin sınırlı olduğunu, bu nedenle en iyi çözümü değil, yeterince iyi çözümü seçtiklerini savunmuştur. Simon bu davranış biçimine tatminkârlık adını vermiştir.
Daniel Kahneman ve Amos Tversky’nin geliştirdiği beklenti kuramı, insanların kazançlar ve kayıplar karşısında asimetrik davrandığını göstermiştir. İnsanlar kayıptan kaçınma eğilimindedir; yani aynı miktardaki bir kaybın acısı, aynı miktardaki bir kazancın hazzından daha güçlü hissedilir. Ayrıca sonuçların çerçevelenme biçimi, yani aynı bilginin nasıl sunulduğu, kararları değiştirebilmektedir.
Richard Thaler ise zihinsel muhasebe, sahiplik etkisi ve dürtme kavramlarıyla bu alanı geliştirmiştir. İnsanlar parayı zihinlerinde farklı hesaplara ayırmakta, sahip oldukları nesneye daha yüksek değer biçmekte ve küçük çevresel ipuçlarından etkilenerek kararlarını değiştirmektedir. Thaler, bu çalışmalarıyla 2017 yılında Nobel İktisat Ödülü’nü almıştır. Kahneman ise 2002 yılında aynı ödüle layık görülmüştür.
Bilişsel Önyargılar ve Sezgisel Kısayollar
Davranışsal araştırmalar, insan zihninin karar verirken sezgisel kısayollar kullandığını ortaya koymuştur. Bunlardan bazıları şunlardır.
Çıpalama etkisinde, ilk duyulan rakam sonraki değerlendirmeleri belirler. Bir ürünün başlangıç fiyatı yüksek gösterildiğinde, indirimli fiyat daha cazip görünür.
Aşırı güven önyargısında, bireyler kendi bilgi ve yeteneklerini olduğundan yüksek değerlendirir. Finansal piyasalarda aşırı işlem yapma davranışının önemli bir nedeni budur.
Sürü davranışında, bireyler kendi analizlerini bırakıp çoğunluğun yönünü izler. Bu durum finansal balonların ve ani çöküşlerin açıklanmasında önemli rol oynar.
Şimdiki zaman önyargısında, insanlar anlık tatmini uzun vadeli kazanca tercih eder. Düşük emeklilik tasarrufu ve erteleme alışkanlıkları bu eğilimle ilişkilidir.
Toplumsal Tercihler ve Adalet Duygusu
Rasyonel insan modelinin bir diğer zayıf noktası, bencil çıkar varsayımıdır. Ültimatom oyunu gibi deneysel çalışmalar, insanların çoğu zaman adaleti kendi maddi kazançlarının önünde tuttuğunu göstermiştir. Teklifi yapan kişi payı çok düşük belirlediğinde, alıcı sıfır kazanmayı bile göze alarak teklifi reddedebilmektedir. Oysa katı rasyonellik bu durumda her türlü pozitif teklifi kabul etmeyi gerektirir. Bağışlar, gönüllülük ve karşılıklılık davranışları da modelin öngördüğünden daha zengin bir motivasyon dünyasına işaret eder.
Modelin Güncel Konumu
Bugün iktisat literatüründe rasyonel insan modeli tamamen terk edilmiş değildir. Daha çok, bir başlangıç noktası ve karşılaştırma ölçütü olarak kullanılmaktadır. Davranışsal iktisat bulguları kamu politikalarına da yansımıştır. Otomatik emeklilik sistemine katılım, organ bağışında varsayılan seçeneklerin düzenlenmesi ve enerji tasarrufu bildirimleri, dürtme yaklaşımının uygulamadaki örnekleridir. Nörofinans ve deneysel iktisat gibi alanlar da karar verme sürecini beyin düzeyinde anlamaya çalışmaktadır.
Modelin geleceği büyük ihtimalle bir değiştirilme değil, zenginleştirilme yönündedir. Rasyonellik, mutlak bir varsayım olmaktan çıkıp, koşullara göre değişen bir spektrum olarak ele alınmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Homo Economicus tam olarak ne anlama gelir?
Homo Economicus, bireyin kendi çıkarını gözeterek, eldeki bilgiyi eksiksiz kullanıp faydasını maksimize edecek biçimde karar verdiğini varsayan teorik insan modelidir. Gerçek bir insan tanımı olmaktan çok, analizi kolaylaştıran bir soyutlamadır.
Sınırlı rasyonellik ne demektir?
Herbert Simon tarafından ortaya atılan kavram, insanların bilişsel kapasitelerinin, zamanlarının ve bilgilerinin sınırlı olması nedeniyle en iyi çözümü değil, yeterince iyi çözümü seçtiğini ifade eder.
Davranışsal iktisat rasyonel insan modelini tamamen çürütüyor mu?
Hayır. Davranışsal iktisat modelin bazı varsayımlarını sistematik biçimde sorgular ve tamamlar. Rasyonel model hâlâ birçok durumda yararlı bir referans noktası olarak kullanılır.
Kayıptan kaçınma nedir?
Kayıptan kaçınma, insanların belirli bir miktarın kaybını, aynı miktarın kazancından daha ağır hissetme eğilimidir. Beklenti kuramının en önemli bulgularından biridir.
Dürtme yaklaşımı nedir?
Dürtme, bireylerin seçim özgürlüğünü kısıtlamadan, seçeneklerin sunuluş biçimini değiştirerek davranışı olumlu yönde etkilemeyi amaçlayan yöntemdir. Varsayılan seçeneklerin düzenlenmesi bunun tipik örneğidir.
İleri Okuma Tavsiyeleri
- Daniel Kahneman, Hızlı ve Yavaş Düşünme (Thinking, Fast and Slow), Farrar, Straus and Giroux, 2011.
- Richard H. Thaler ve Cass R. Sunstein, Dürtme (Nudge), Yale University Press, 2008.
- Herbert A. Simon, Models of Bounded Rationality, MIT Press, 1982.
