İktisatçıların büyük çoğunluğu onlarca yıl boyunca piyasaları, fiyatları ve bireysel tercihleri mercek altına aldı. Oysa ekonomik hayatın gerçek dokusunu oluşturan şey ne fiyat mekanizması ne de arz-talep eğrileriydi. Asıl belirleyici olan, insan davranışını yönlendiren kurallar, normlar, alışkanlıklar ve örgütsel yapılardı. İşte bu gerçeği iktisadın merkezine taşıyan yaklaşıma Kurumsal İktisat Teorisi adı verilir. Anaakım iktisat teorisinin soyutlaştırılmış modellerine meydan okuyan bu düşünce geleneği, ekonomiyi toplumsal, tarihsel ve kurumsal bağlamından koparılmadan anlamayı mümkün kılar.
Kurum Nedir? Neden Önemlidir?
Kurumsal iktisatın temel sorusu basit görünür ama yanıtı son derece derindir: İnsanlar neden beklenen şekilde davranırlar? Cevap, kurumların varlığında yatar.
Nobel ödüllü iktisatçı Douglass North, kurumları “toplumun oyun kuralları” olarak tanımlar. Bu kurallar iki biçimde var olabilir: Anayasalar, yasalar, mülkiyet hakları ve sözleşmeler gibi biçimsel kurumlar; örf, adet, gelenek, ahlaki normlar ve güven kültürü gibi biçimsel olmayan kurumlar. Her iki tür de ekonomik aktörlerin davranışlarını şekillendirir, belirsizliği azaltır ve iş birliğini mümkün kılar.
Bir serbest piyasanın neden bazı ülkelerde işe yarayıp diğerlerinde işe yaramadığını anlamak istiyorsak, piyasa mekanizmasına değil, o piyasanın içine yerleştiği kurumsal altyapıya bakmamız gerekir. Mülkiyet hakları güvenceli değilse yatırım olmaz. Sözleşmeler icra edilemiyorsa ticaret gelişmez. Güven yoksa işlem maliyetleri astronomik seviyelere çıkar.
Kurumsal İktisadın Tarihi Kökleri: Eski Kurumculuk
Kurumsal iktisat, 20. yüzyılın başında Amerika Birleşik Devletleri’nde ortaya çıkan bir entelektüel isyan dalgasıyla şekillendi. Neoklasik iktisadın “rasyonel birey” ve “denge” varsayımlarını yetersiz bulan bir grup iktisatçı, gerçek ekonomik yaşamı anlamak için farklı bir yol aradı.
Bu geleneğin öncüsü Thorstein Veblen‘dir. Veblen, 1899’da kaleme aldığı Aylak Sınıfın Teorisi adlı eserinde tüketim davranışını yalnızca fayda maksimizasyonuyla açıklamanın imkânsız olduğunu gösterdi. “Gösteriş tüketimi” kavramıyla, insanların mal ve hizmetleri yalnızca işlevleri için değil, toplumsal statü kazanmak amacıyla satın aldıklarını ortaya koydu. Bu, neoklasik iktisadın temel varsayımlarına yapılmış derin bir itirazdan başka bir şey değildi.
John R. Commons, kurumları ekonomik ilişkilerin yasal çerçevesi olarak ele aldı. Mülkiyet, sözleşme ve işlem kavramları üzerine inşa ettiği kuramıyla kurumsal iktisat geleneğine hukuki bir boyut kazandırdı. Wesley Mitchell ise iş çevrimi araştırmaları ve istatistiksel analizlerle kurumculuğun ampirik temelini güçlendirdi.
Eski kurumculuğun ortak paydası şuydu: Ekonomi, soyut bireyler arasında gerçekleşen faaliyetlerin toplamı değil; tarihsel süreçte evrimleşen kurumlar içinde şekillenen toplumsal bir olgudur.
Yeni Kurumsal İktisat: Ortodoksiyle Uzlaşma
- yüzyılın ortasından itibaren kurumsal düşünce yeni bir form kazandı. Yeni Kurumsal İktisat (YKİ), eski kurumculuğun tarihselci ve betimleyici yaklaşımını neoklasik iktisadın araç setiyle harmanlayan bir sentez girişimi olarak doğdu.
YKİ’nin temel taşını işlem maliyeti teorisi oluşturur. Ronald Coase’un 1937 tarihli Firmanın Doğası makalesi bu teorinin çıkış noktasıdır. Coase basit ama devrimci bir soru sordu: Eğer piyasalar bu denli verimli mekanizmalarsa, firmalar neden var olsun? Yanıtı daha da çarpıcıydı: Piyasa işlemleri maliyetsiz değildir. Fiyat araştırması, sözleşme müzakeresi ve denetim gibi işlem maliyetleri söz konusu olduğunda, belirli faaliyetleri piyasa yerine firma içinde örgütlemek daha verimli olabilir.
Bu çerçeveyi daha da ileri taşıyan Oliver Williamson, işlem maliyeti teorisini kurumsal bir analize dönüştürdü. Williamson’a göre insan davranışı iki temel özellik taşır: Sınırlı rasyonellik (insanların bilişsel kapasitelerinin kısıtlı olması) ve fırsatçılık (insanların kendi çıkarlarını elde etmek için hileye başvurabilmesi). Bu iki özelliğin bileşimi, neden belirli kurumsal düzenlemelerin ortaya çıktığını ve neden bazı işlemlerin piyasa yerine hiyerarşik yapılar içinde gerçekleştirildiğini açıklar.
Douglass North ise kurumları tarihsel bir perspektifle ele aldı. Kurumların ekonomik performansı nasıl belirlediğini ve kurumsal değişimin neden bu denli yavaş gerçekleştiğini sorguladı. Yol bağımlılığı kavramı bu analizin kilit taşıdır: Geçmişteki kurumsal tercihler, bugünkü seçenekleri kısıtlar. Bir toplumun benimsediği kurumsal yol, o yolun verimsiz olduğu anlaşılsa bile değiştirilmesi son derece güç olan bir rota çizer.
Mülkiyet Hakları, Asil-Vekil Sorunu ve Sözleşme Teorisi
YKİ’nin ekonomi politikasına doğrudan katkılarından biri mülkiyet hakları teorisidir. Mülkiyet hakları ne kadar iyi tanımlanmış ve güvence altına alınmışsa, ekonomik aktörler o kadar uzun vadeli yatırım yapar ve kaynakları o kadar verimli kullanır. Bu teori, özellikle kalkınma iktisadında ve geçiş ekonomilerinin analizinde büyük pratik öneme sahiptir.
Asil-vekil teorisi, bir tarafın (asil) başka bir tarafı (vekil) kendi adına hareket etmesi için yetkilendirdiği durumlarda ortaya çıkan çıkar çatışmalarını inceler. Hissedarlar ile yöneticiler, hastalar ile doktorlar, seçmenler ile siyasetçiler arasındaki ilişkiler bu teorinin klasik örnekleridir. Bilgi asimetrisi ve ahlaki tehlike (moral hazard) bu ilişkilerin can alıcı sorunlarıdır.
Sözleşme teorisi ise ekonomik aktörlerin anlaşmaları nasıl tasarladıklarını ve uygulamaya koyduklarını analiz eder. Eksik sözleşmeler kaçınılmazdır; çünkü gelecekteki tüm olasılıkları öngörmek ve sözleşmeye yazmak mümkün değildir. Bu gerçek, kurumsal düzenlemelerin neden bu denli çeşitli ve karmaşık biçimler aldığını açıklar.
Kurumsal İktisat ve Kalkınma: Neden Bazı Ülkeler Zengin, Bazıları Fakir?
Kurumsal iktisadın en büyük katkılarından biri, küresel eşitsizliği kurumsal bir mercekten açıklamasıdır. Daron Acemoğlu ve James Robinson’ın Ulusların Düşüşü adlı eserinde öne sürdüğü tez bu çerçevenin en güçlü ifadelerinden birini sunar: Ülkelerin zengin ya da fakir olması, coğrafyalarından, kültürlerinden ya da iklimlerinden çok benimsedikleri kurumsal yapılarla belirlenir.
Kapsayıcı kurumlar; mülkiyet haklarını güvence altına alan, hukukun üstünlüğüne dayanan ve geniş kesimlerin ekonomik faaliyete katılımını teşvik eden yapılardır. Dışlayıcı kurumlar ise kaynakları dar bir elit tabaka lehine yeniden dağıtan, yaratıcı yıkımı engelleyen ve uzun vadeli büyümeyi baltalayan yapılardır. Tarihin büyük bölümünde dışlayıcı kurumlar, iktisadi geri kalmışlığın en güçlü yordayıcısı olmuştur.
Bu perspektif, kalkınma yardımlarının neden sıklıkla beklenen sonuçları vermediğini de açıklar: Para aktarmak, kurumları dönüştürmez. Kurumlar olmadan sermaye işe yaramaz.
Kurumsal İktisat ve Davranışsal Boyut
Son dönemde kurumsal iktisat, davranışsal iktisat ile giderek artan bir diyalog içindedir. Her iki alan da neoklasik iktisadın “tam rasyonel birey” varsayımını sorgulamaktadır. Davranışsal iktisat, bireysel bilişsel önyargıları incelerken kurumsal iktisat, bu önyargıların kurumlar aracılığıyla nasıl pekiştirildiğini ya da törpülendiğini araştırır.
Kural bazlı davranış, alışkanlıklar ve sosyal normlar; insanların her karar öncesinde kapsamlı bir maliyet-fayda hesabı yapmak yerine kurumsal çerçevenin sunduğu kestirme yolları izlediklerini gösterir. Bu da kurumların yalnızca dışsal kısıtlar olmadığını, aynı zamanda bilişsel yükü azaltan ve koordinasyonu kolaylaştıran zihinsel haritalar işlevi gördüğünü ortaya koyar.
Eleştiriler ve Sınırlılıklar
Kurumsal iktisat her ne kadar zengin bir perspektif sunsa da eleştirilerden muaf değildir. Ölçüm güçlüğü önemli bir sorundur: Kurumları sayısallaştırmak ve nedensellik bağlantıları kurmak metodolojik açıdan oldukça zorludur. Hangi kurumun hangisini belirlediğini ayırt etmek, yani içsellik problemi, ampirik çalışmaları büyük ölçüde kısıtlar.
Öte yandan kurumsal değişim teorisinin öngörü gücü sınırlıdır. Yol bağımlılığı kavramı geçmişi açıklamada güçlüdür, ancak kurumsal dönüşümün ne zaman ve nasıl gerçekleşeceğini öngörmekte yetersiz kalır. Kurum neden değişir? sorusu hâlâ tam anlamıyla yanıtlanabilmiş değildir.
Sonuç: Ekonomiyi Gerçekten Anlamak
Kurumsal iktisat teorisi, ekonomiyi soyut modellerden çıkarıp gerçek toplumsal bağlamına oturtmaktadır. Piyasaların, firmaların ve devletlerin işleyişini anlamak için yalnızca fiyat sinyallerine değil, o sinyallerin içinde aktığı kurumsal kanallara bakmak gerekir. Hangi ülkelerin kalkındığını, hangi firmaların hayatta kaldığını ve hangi toplumların iş birliği kurabildiğini belirleyen şey; nihayetinde kuralların, normların ve örgütsel yapıların kalitesidir. İktisat, bu gerçeği görmezden geldiği sürece eksik bir bilim olmaya devam edecektir.
