Son 1–2 yılda Türkiye’de özellikle serbest fonlar tarafında dikkat çekici bir tablo oluştu. Aylık %20–30, yıllık birkaç yüz hatta dört haneli getiriler konuşuluyor. Sosyal medyada ekran görüntüleri dolaşıyor, yatırımcı gruplarında “kaçırılmayacak fırsatlar” anlatılıyor. Ancak finansın temel matematiği bize şunu söylüyor: Sürdürülebilir ve organik getiriler ile spekülatif sıçramalar arasında büyük fark vardır.
Dünyanın en başarılı yatırımcılarına baktığımızda tablo nettir. Warren Buffett uzun vadede dolar bazında yıllık ortalama yaklaşık %20 civarında bileşik getiri üretmiştir. Ray Dalio ve Peter Lynch gibi isimler de uzun yıllara yayılan performanslarında genellikle %20–30 bandında kalmıştır. Bu oranlar finans tarihinde “olağanüstü” kabul edilir. Bu gerçek ortadayken, aylık %20–30 ya da yıllık %500–1000 gibi getirilerin uzun süre organik şekilde sürdürülmesi finansal olarak mümkün değildir.
Basit bir hesap yapalım: Aylık %25 getiri sürdürülebilseydi yıllık bileşik getiri yaklaşık %1.200’e ulaşırdı. 1 milyon TL bir yılda 13 milyon TL’ye, iki yılda 170 milyon TL’ye yaklaşırdı. Üç yılın sonunda sistem finansal ekosistemi domine ederdi. Eğer bu mümkün olsaydı, dünyadaki tüm büyük fonlar Türkiye’de konumlanırdı. Gerçek ise şu: Bu tür getiriler ya aşırı riskle ya da manipülatif fiyat hareketleriyle elde edilir.
Geçmişte manipülasyon daha çok tekil hisselerde görülürdü. Likiditesi düşük hisseler belli gruplar tarafından yukarı taşınır, ardından sert satışlarla yatırımcı mağdur edilirdi. Son dönemde ise bazı yapıların fon şemsiyesi altında benzer stratejiler uyguladığına dair güçlü piyasa gözlemleri var. Fon adı altında kurulan portföylerin büyük kısmı birkaç spekülatif, düşük derinlikli hisseden oluşuyor. Bu hisselerde yaratılan yapay fiyat hareketleri fon performansına yansıyor ve yüksek getiri algısı oluşturuluyor. Fonun yapısı yatırım fonu gibi, davranışı ise adeta kaldıraçlı spekülatif hesap gibi çalışıyor.
Oysa klasik fon yönetiminde durum farklıdır. Profesyonel bir portföy yöneticisi için endeksten %0,5–1 ayrışmak bile ciddi başarı sayılır. Çünkü büyük portföylerde risk kontrolü, likidite yönetimi ve dağılım dengesi esastır. Burada amaç bir ayda rekor kırmak değil, yıllar boyunca istikrarlı performans üretmektir. Ancak karşı tarafta üç ayda %200 getiri açıklayan bir fon varken bunu yatırımcıya anlatmak zorlaşıyor. Finansal okuryazarlığı düşük yatırımcı için yüksek getiri her zaman daha caziptir; risk görünmez hale gelir.
Bu durum yalnızca bireysel yatırımcıyı değil, piyasanın tamamını etkiler. Borsa İstanbul zaten dönemsel olarak likidite ve derinlik sorunları yaşayabilen bir piyasa. Fonların yoğun şekilde belirli spekülatif hisselere yönelmesi fiyat oluşum mekanizmasını bozuyor. Sağlıklı değerleme yerine akış odaklı, manipülatif fiyat hareketleri öne çıkıyor. Bu da kurumsal yatırımcı güvenini zedeliyor. Fon piyasasına duyulan güven zarar gördüğünde bunun bedelini tüm ekosistem öder.
Daha tehlikeli olan ise sürdürülebilirlik sorunudur. Aşırı getiriler genellikle aşırı riskle gelir. Risk realize olduğunda düşüş de aynı hızda olur. Yatırımcı girişleri yoğunken performans parlak görünür; çıkış başladığında ise likidite daralır ve zarar katlanır. Bu noktada zarar sadece yatırımcının değil, piyasaya olan güvenin de olur.
Burada düzenleyici otoritenin rolü kritik. Türkiye’de fon piyasası Sermaye Piyasası Kurulu tarafından denetleniyor. Ancak serbest fon yapıları doğası gereği daha esnek ve daha riskli stratejilere izin verebiliyor. Bu alanın tamamen yasaklanması değil, şeffaflığının artırılması ve risk açıklamalarının daha net yapılması gerekiyor. Yüksek getiri açıklayan her fonun portföy dağılımı, yoğunlaşma oranı ve likidite riski yatırımcı tarafından açıkça görülebilmeli.
Ek olarak yatırımcı tarafında da zihinsel dönüşüm şart. Finans tarihinde hızlı zenginleşme hikâyeleri çoktur; kalıcı servet hikâyeleri ise sabır ve disiplinle yazılmıştır. Gerçek yatırım, sıkıcıdır. Çoğu zaman endeks civarında getiriler üretir, bazen biraz altında kalır, bazen biraz üstünde olur. Ama uzun vadede birikim oluşturur. Aşırı getiri vaadi genellikle aşırı riskin başka bir adıdır.
Unutulmamalı ki finans matematikle çalışır, umutla değil. Eğer bir yapı sistematik olarak dünyanın en iyi yatırımcılarının birkaç katı performans açıklıyorsa, burada iki ihtimal vardır: Ya henüz fiyatlanmamış devrimsel bir model vardır ya da alınan risk görünenden çok daha büyüktür. Finans tarihinde ikinci ihtimal çok daha sık görülmüştür.
Sonuç olarak mesele sadece yüksek getiri değil, sürdürülebilir ve şeffaf getiri üretmektir. Fon piyasasının itibarı korunmazsa sermaye piyasalarının derinleşmesi mümkün olmaz. Gerçek yatırımcının görevi hızlı kazanç kovalamak değil, risk–getiri dengesini doğru okumaktır. Çünkü piyasalarda en pahalı şey, geç öğrenilen derstir.
