Jeopolitik gerilimler artık sadece harita üzerindeki sınırları değil, fatura kalemlerimizi, borsaları ve merkez bankacılarının gece uykularını da doğrudan etkiliyor. ABD, İsrail ve İran arasındaki askeri tırmanma, Orta Doğu’yu aşıp küresel ekonominin tam merkezine yerleşti. Bu çatışmanın gölgesi artık yalnızca bölgedeki petrol tesislerinin üzerinde değil; Frankfurt’taki faiz toplantısı odalarında, Tokyo’nun vadeli işlem borsalarında ve Brezilya’nın rafinerilerinde de hissediliyor.
Meselenin özü şu: Bugünün dünya ekonomisi, enerji fiyatları üzerinden birbirine bu kadar derinden bağlı ki tek bir boğazda yaşanan tıkanıklık, binlerce kilometre uzaktaki fabrikaları durdurabilir, milyonlarca hane halkının alım gücünü eritebilir. Hürmüz Boğazı tam da bu kritik düğüm noktasında duruyor. Dünya petrol ve LNG ticaretinin yaklaşık yüzde yirmisi bu dar su hattından geçiyor. Küresel enerji arzının beşte birinin aktığı bir geçidin üzerindeki her bir tehdit, anında piyasalara fiyat olarak yansıyor. Brent petrol 80 dolar civarına yükseldi, gaz fiyatları son yılların zirve noktalarına tırmandı. Bu sayılar soyut değil; her biçimi şekillendiriyor, her seyahat biletinin maliyetine işliyor, her market rafini etkiliyor.
Enerji fiyatlarındaki bu tırmanışın en sinsi yan etkisi, enflasyonu yeniden ısıtma potansiyelidir. Petrol ve gaz pahalanınca üretim maliyetleri yükselir, önce üretici fiyat endeksi kıpırdamaya başlar, ardından bu yük tüketiciye yansır. Politika yapıcıların en çok korktuğu “ikinci tur enflasyon” tam da bu mekanizma üzerinden tetiklenir. Yani merkez bankaları faiz indirme yoluna girecekken ya da en azından duraksayacakken, jeopolitik kökenli bir enerji şoku bu hesabı tamamen altüst edebilir. Fed, ECB ya da herhangi bir merkez bankası, elindeki sıkılaştırma silahını henüz tamamen bırakmamışken şimdi yeni bir enflasyon riskiyle yüzleşmek zorunda kalıyor. Bu, para politikası açısından son derece rahatsız edici bir köşeye sıkışmak anlamına geliyor.
Tüketici cephesinde de tablo iç açıcı değil. Yükselen enerji maliyetleri hane halkının harcanabilir gelirini doğrudan aşındırır. Benzin pompasında ödenen fazladan her kuruş, bir başka harcamadan çalınmış demektir. Ulaşım maliyetleri artar, gıda fiyatları yükselir çünkü lojistik her şeyin içindedir ve endüstriyel girdi maliyetleri yukarı tırmanır. Tüm bu etkiler birikerek küresel talep üzerinde aşağı yönlü bir baskı yaratır; ekonomistlerin en iyi bildiği ismiyle stagflasyon riskini yeniden masaya taşır. Hem büyüme yavaşlar hem enflasyon yüksek seyreder. Bu iki kötünün bir arada görünmesi, para politikasını adeta felç eder; faiz artırsan büyüme iyice gevşer, indirsen enflasyon alev alır.
Tarihe bakmak burada bize kötü bir ayna tutuyor. 1979 enerji krizi, dünya genelinde üretimi çökertti, tüketimi baskıladı ve küresel büyüme üzerinde yıllarca siliniemeyen bir iz bıraktı. O dönemin koşullarıyla bugün arasında elbette önemli farklar var; yenilenebilir enerji kapasitesi artmış, ABD şeyL gaz üretimi küresel dengeleri dönüştürmüş ve enerji yoğunluğu birçok ekonomide belirgin biçimde düşmüş durumda. Ancak petrole ve doğal gaza olan yapısal bağımlılığın henüz kırılmadığı, özellikle gelişmekte olan ekonomiler için bu bağımlılığın çok daha derin olduğu gerçeği değişmiyor. Asya’nın büyük ithalatçıları Japonya, Güney Kore, Çin ve Hindistan, Hürmüz üzerinden akan enerjiye doğrudan bağlı. Bu ülkelerde yavaşlama, küresel tedarik zincirlerini domino etkisiyle sarsabilir.
Borsalardaki volatilite de bu resmin ayrılmaz bir parçası. Belirsizlik arttıkça sermaye güvenli limanlara yönelir; dolar güçlenir, altın fiyatları tırmanır, gelişmekte olan piyasalardan para çıkışı hızlanır. Bu süreçte en ağır bedeli ödeyen taraf genellikle kırılgan ekonomiler oluyor; borçlarını dolar cinsinden çevirmek zorunda olan, enerji ithalatına büyük pay ayıran ve döviz rezervleri sınırlı olan ülkeler. Bu çerçevede jeopolitik gerilimin Türkiye gibi hem enerji ithalatçısı hem de gelişmekte olan piyasa konumundaki ekonomiler için çok katmanlı bir risk oluşturduğu görülüyor. Artan cari açık baskısı, kur oynaklığı ve enflasyon dinamikleri bu ülkeler için iç içe geçmiş sorunlar halini alıyor.
Orta ve uzun vadede ise jeopolitik gerilimin enerji politikası tartışmalarını hızlandıracağı değerlendiriliyor. Her büyük enerji krizi, yenilenebilir kaynaklara geçiş baskısını ve enerji çeşitlendirmesi taleplerini güçlendiriyor. Güneş, rüzgar ve nükleer enerji, salt ekonomik hesapların ötesinde bir ulusal güvenlik meselesi olarak algılanmaya başlıyor. Bu perspektiften bakıldığında Hürmüz üzerindeki her tehdit, aynı zamanda fosil yakıt bağımlılığını azaltma iradesi açısından bir uyarı sireni işlevi görüyor. Ancak bu dönüşümün uzun vadeli bir süreç olduğu ve mevcut krizin bugün hissettirdiği anlık şokla başa çıkmak için zaman tanımadığı da ortada.
Sonuçta Hürmüz Boğazı’nın üzerindeki bu askeri ve jeopolitik baskı, küresel ekonomiye birkaç kanaldan eş zamanlı saldırıyor: enerji fiyatları üzerinden enflasyon, talep baskısı üzerinden büyüme yavaşlaması, sermaye hareketleri üzerinden finansal volatilite ve merkez bankası politikaları üzerinden parasal belirsizlik. Bu dört kanal aynı anda devreye girdiğinde ortaya çıkan tablo, ekonomistlerin yönetmesi en güç senaryo türüdür. Kesin olan tek şey şu: Hürmüz’den yükselen duman nereye giderse gitsin, faturasını tüm dünya paylaşıyor.
