Dünya ekonomisi bir süredir alışık olduğu kurallarla ilerlemiyor. Normal şartlarda enflasyon yükselirken büyüme düşer, büyüme hızlanırken enflasyon kontrol altına alınır. Ancak bugün dünyada her iki olumsuzluğun aynı anda yaşandığına şahit oluyoruz. Yani ekonomi hem yavaşlıyor hem de ısınıyor. Bu durum, ekonomi literatürünün en tehlikeli senaryolarından biri olan stagflasyon ihtimalini yeniden gündeme getirdi.
Ekonomi dünyasında genellikle bir denge söz konusudur; ekonomi hızla büyürken enflasyon artar, ekonomi yavaşladığında ise işsizlik artarken fiyat artışları hız keser. Ancak stagflasyon, bu kuralları yıkan bir anomali olarak karşımıza çıkar. En basit tanımıyla stagflasyon; yüksek enflasyon, düşük büyüme ve artan işsizlik sarmalını ifade eder. 1970’li yıllarda petrol krizleri ile dünya ekonomisini sarsan bu tablo, uzun yıllar boyunca ekonomi politikalarının en korkulan senaryosu olarak hafızalarda yer etti. Bugün ise farklı dinamiklerle, ancak benzer sonuçlara yol açabilecek bir sürecin içine girildiğine dair güçlü sinyaller aldığımızı söyleyebilirim.
Kavramın Kökenleri ve 1970’lerin Dersleri
Stagflasyon terimi, İngilizce “stagnation” (durgunluk) ve “inflation” (enflasyon) kelimelerinin birleşiminden oluşur. Kavram, İngiliz siyasetçi Iain Macleod tarafından 1960’larda İngiltere’nin ekonomik sıkıntılar yaşadığı bir dönemde yaygınlaştırılmıştır. Ancak kavramın gerçek anlamını dünya ekonomisine kazandıran asıl moment, 1973 petrol krizidir.
OPEC’in 1973’te uygulamaya başladığı petrol ambargosuyla petrol fiyatları tarihi rekor seviyelere tırmandı; bu gelişme Keynesci ekonomistlerin yüksek enflasyon ile işsizlik arasında her zaman ters korelasyon bulunduğuna dair temel kabulü sarstı. Başka bir deyişle, o güne kadar geçerli sayılan Phillips Eğrisi —enflasyonun yükselmesiyle birlikte işsizliğin mutlaka düşeceğini öngören teorik çerçeve— 1970’lerin gerçekliğinde yerle bir oldu. Hem fiyatlar yükseliyordu hem de işsizlik artıyordu.
Peki bu tablo nasıl bu kadar derin bir izlenim bıraktı? 1970’lerdeki stagflasyonu başlatan asıl etkenin petrol krizi değil, onu fırsata çeviren hatalı para politikası kararları olduğu düşünülmektedir. ABD Merkez Bankası, arz şokunun yarattığı resesyon korkusuyla faizleri hızla düşürdü; bu da zaten gergin olan enflasyonu daha da körükledi. Arz şoku ile yanlış para politikasının birleşimi, on yıllarca sürecek bir ekonomik çöküşün fitilini ateşledi.
Stagflasyonu Bu Kadar Tehlikeli Yapan Nedir?
Stagflasyon dönemlerinde merkez bankaları, fiyat artışlarını dizginlemek için faiz artırma eğilimindedir. Ancak bu politika talebi daha da baskılayarak işsizliği artırma riski taşır. Bu yüzden para politikası açısından ciddi bir ikilem doğar.
Piyasa aktörleri açısından da tablo son derece zorlu bir hal alır: Şirketler hem artan üretim maliyetleriyle hem de daralan tüketici talebiyle aynı anda boğuşmak zorunda kalır. Bireyler ise hem işini kaybetme kaygısı hem de eriyen satın alma gücüyle karşı karşıya kalmaktadır. Bu nedenle stagflasyon, basit bir resesyondan veya salt enflasyondan çok daha yıkıcı toplumsal sonuçlar doğurmaktadır. Stagflasyon, yüksek enflasyonla birleşen ekonomik durgunluğun, işletmeler ve tüketiciler için acıyı en üst düzeye çıkardığı bir süreç olarak değerlendirilmektedir.
Bugünün Tehdit Tablosu: 2025-2026 Küresel Konjonktürü
Geçmişte yaşananlar tarihin bir sayfası olarak kalsaydı, belki bu kavramı bir daha bu kadar ciddiye almayabilirdik. Ancak günümüz küresel ekonomisi, tehlikeli bir benzerliği gözler önüne sermektedir.
2025 yılı boyunca ticaret savaşları, jeopolitik parçalanma ve işgücü piyasasındaki yapısal dönüşümler, küresel büyüme beklentilerini sistematik biçimde aşağı çekti. ABD’nin “Kurtuluş Günü” olarak adlandırılan gümrük tarifeleri stratejisinin açıklanmasının ardından şirketlerin tepkisi tartışmasız bir şekilde ortaya çıktı: Yeni siparişler düştü, yatırım planları geri çekildi. Aynı dönemde bir ekonomi araştırma kurumunun ABD için öngördüğü büyüme oranı yüzde 3’ün üzerindeyken, tarifeler devreye girdikten sonra bu tahmin yüzde 1,2’ye geriledi; küresel büyüme ise yüzde 2,6 olarak öngörüldü.
Ardından Orta Doğu’daki savaş geldi. 2026 yılı başında İran ile tırmanan gerilim ve Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması, enerji piyasalarında sert bir şok yarattı. Hürmüz Boğazı’nın kapanması ve dünyanın hidrokarbon arzı açısından kritik bir bölgesindeki kilit tesislere verilen ağır hasar, çatışmalar sürerse büyük bir enerji krizinin kapıda olduğuna işaret etmektedir.
Bank of America ekonomistleri yaşanan gelişmeleri bir petrol şoku değil, kapsamlı bir enerji şoku olarak nitelendirirken, “ılımlı stagflasyon” ifadesini kullanarak ABD büyümesinin 50 baz puan gerileme ihtimaline dikkat çekmiştir. Öte yandan IMF, en son tahminlerini açıkladı. IMF’nin referans senaryosunda, kısa süreli bir çatışma ve enerji fiyatlarında orta düzeyde bir artış varsayımıyla bile küresel büyüme yüzde 3,1’e gerilerken manşet enflasyonun yüzde 4,4’e yükselmesi öngörülmektedir. Bu oran, son yıllardaki dezenflasyon trendinden ciddi bir sapma anlamına gelmektedir.
Üç Senaryo, Üç Farklı Gelecek
IMF, Nisan 2026 Dünya Ekonomik Görünüm Raporu’nda durumu tek bir tahminle geçiştirmek yerine çatışmanın seyrini belirleyici bir değişken olarak kabul ederek üç senaryo sundu.
Referans senaryo, çatışmanın kısa sürmesi ve bölgesel kalması varsayımına dayanmaktadır. Bu durumda dahi küresel büyüme yüzde 3,1’e gerilirken enflasyon yüzde 4,4’e tırmanmaktadır.
Olumsuz senaryo, enerji akışlarındaki kesintilerin derinleşmesi, enflasyon beklentilerinin bozulması ve finansal koşulların sıkılaşmasını içermektedir. Bu tabloda büyüme yüzde 2,5’e düşerken enflasyon yüzde 5,4’e yükselmektedir.
Ağır senaryo ise gerçek anlamıyla bir çöküş tablosu çizmektedir. Enerji arzındaki kesintilerin bir sonraki yıla da taşınması, enflasyon beklentilerinin belirgin biçimde çıpasından kopması ve finansal koşulların sert biçimde daralması halinde küresel büyüme yüzde 2’ye gerilerken enflasyon yüzde 6’nın üzerine çıkabilir. Bu oran, 1980 yılından bu yana yalnızca dört kez gerçekleşmiş olan “küresel resesyon” sınırının tam eşiğidir.
Politika Yapıcıların Çaresizliği: Hem Faiz Arttır Hem Büyümeyi Koru
Stagflasyonun ekonomi politikacıları için neden bu kadar yıkıcı olduğunu anlamak, meselenin özüne inmek anlamına geliyor. Normal bir resesyonda merkez bankası faizleri düşürür, talebi canlandırır ve ekonomi yeniden büyür. Normal bir enflasyonda faizler yükseltilir, talep soğutulur ve fiyatlar geriler. Ancak stagflasyonda bu iki reçete birbirini iptal eder: Faizlerin artırılması enflasyonla mücadelede etkili olabilir; ancak bu tercih, ekonomik büyümeyi daha da zayıflatabilir ve işsizliği artırabilir. Bu da para politikası açısından gerçek bir ikilem doğurur.
Nitekim ABD Merkez Bankası bu çelişkiyi bugün somut biçimde yaşamaktadır. Fed Başkanı Powell, bu ekonominin karşılaşılan en kötü ekonomi olmadığını, ancak politika belirlemek açısından en zor ekonomilerden biri olduğunu açıkça ifade etmiştir. Aynı kurumun faiz kararına ilişkin yayınladığı dot plot —merkez bankacılarının bireysel faiz öngörülerini gösteren tablo— son derece geniş bir dispersiyon, yani görüş ayrılığı sergilemiştir. Bu dağılım, iktisatçılar arasındaki derin belirsizliğin somut bir göstergesidir.
Öte yandan enerji fiyatları üzerinden gelen enflasyon, faiz artışının ötesinde yapısal müdahaleler gerektirmektedir. Yükselen emtia fiyatları, enerji yoğun mal ve hizmetlerin maliyetlerini artırmakta ve tedarik zincirlerini bozmaktadır. Dahası, firmaların ve işçilerin kayıplarını telafi etme girişimi ücret-fiyat sarmalları riskini gündeme getirmektedir. Bu sarmal bir kez devreye girdiğinde, enflasyon beklentileri çıpasından kopuyor ve kontrol etmek giderek daha güç hale geliyor.
Gelişmekte Olan Ülkeler Daha Savunmasız
Stagflasyonun tüm dünyayı aynı şekilde etkilemediğini vurgulamak gerekir. Büyük ve çeşitlendirilmiş ekonomiler bu süreçten yaralı da olsa çıkabilirken, gelişmekte olan ve enerji ithal eden ülkeler çok daha kırılgan bir konumda bulunmaktadır.
Büyüme ve enflasyondaki yavaşlama ile ivmelenmenin özellikle gelişmekte olan piyasalarda ve gelişen ekonomilerde belirgin olması beklenmektedir. IMF bu kesimde büyüme tahminini Ocak 2026’daki yüzde 4,2 düzeyinden yüzde 3,9’a revize etmiştir. Özellikle enerji ve gıda ithalatında dış kaynaklara bağımlı, önceden kırılganlıkları bulunan ve tampon rezervleri yetersiz olan düşük gelirli ekonomiler bu süreçten en sert şekilde etkilenecektir.
Türkiye gibi enerji ithalatına bağımlı, dolarizasyon kırılganlıkları barındıran ve enflasyonla yapısal mücadelesi henüz tamamlanmamış ülkeler için bu tablo özellikle dikkat gerektirmektedir. Enerji fiyatlarındaki yükseliş döviz kuruna yansımakta, kur artışı içeride enflasyonu beslemekte, enflasyon ise büyümeyi yavaşlatan faiz baskısını derinleştirmektedir. Bu kısır döngünün kırılması için hem para politikasının güvenilirliği hem de yapısal arz tarafı reformları eş zamanlı yürütülmek zorundadır.
Stagflasyondan Çıkış Yolu Var mı?
Tarihsel olarak stagflasyondan çıkış, kısa vadede acılı ancak uzun vadede kaçınılmaz olan yeniden yapılanma süreçleriyle mümkün olmuştur. 1980’lerin başında Fed Başkanı Paul Volcker’ın uyguladığı radikal faiz artışları —kısa vadede derin bir resesyona yol açmış olsa da— enflasyon beklentilerini kalıcı biçimde aşağı çekmiş ve ekonomiyi yeniden istikrara kavuşturmuştur. Ancak bu reçetenin sosyal maliyeti ağır olmuştur: İşsizlik, ABD’de yüzde 10’u aşmıştır.
Bugünkü ortamda benzer bir yaklaşımın uygulanabilirliği tartışmalıdır. Ekonomik ve jeopolitik açıdan derinden değişen bir ortamda yön bulmak; adaptasyon kapasitesini artırmayı, güvenilir politika çerçevelerini sürdürmeyi ve uluslararası iş birliğini güçlendirmeyi zorunlu kılmaktadır.
Yapısal arz-yönlü politikalar —enerji çeşitliliği, yenilenebilir kaynaklara geçiş, tedarik zincirlerinin yerli üretimle güçlendirilmesi— stagflasyon ile mücadelede para politikasının ötesine geçen kalıcı çözümler sunmaktadır. Kısa vadeli talep yönetimi ile uzun vadeli verimlilik artırıcı reformların eş güdümü, stagflasyonun tuzağından çıkmanın gerçekçi formülüdür.
Sonuç olarak, dünya ekonomisi yeniden bir kavşak noktasındadır. 1970’lerin dersleri unutulmadı; ancak o dönemin dinamikleri bugünkü tablo ile birebir örtüşmüyor. Jeopolitik parçalanma, enerji şokları, ticaret savaşlarının kalıpları ve merkez bankalarının güvenilirlik testleri birleşince orta çıkan tablo, iktisatçıların “stagflasyona giden yol” diye tarif ettikleri koridora benzer bir görünüm arz etmektedir. Bu koridordan nasıl çıkılacağı ise salt ekonomik tercihlere değil, küresel iş birliğinin geleceğine de bağlıdır.
İleri Okuma ve Kaynaklar
- IMF, World Economic Outlook: Global Economy in the Shadow of War, Nisan 2026 — imf.org
- Kellogg Insight / Philip Braun, “Why We Should Worry About Stagflation”, Northwestern University, Nisan 2026 — insight.kellogg.northwestern.edu
- Ben S. Bernanke, 21. Yüzyıl Para Politikaları: Büyük Enflasyonist 70’lerden COVID-19’a ABD Merkez Bankası, Koç Üniversitesi Yayınları, 2023
