Tarih boyunca ekonomik krizlerin önemli bir bölümü, gerçek üretim artışından değil, kolay para ve aşırı kredi genişlemesinden kaynaklandı. İnsan psikolojisi kısa vadeli kazançlara odaklanırken riskleri görmezden gelme eğilimindedir. Para bol olduğunda varlık fiyatları yükselir, borçlanma hızlanır, tüketim artar ve toplumun geniş kesimlerinde “bu kez farklı” algısı oluşur. Oysa ekonomi tarihi tam tersini söylüyor. Yığınlar ne kadar kalabalıklaşırsa, çöküş de o kadar sert yaşanır. 1637’deki Lale Çılgınlığı, 1720 Güney Denizi Balonu, 1929 Büyük Buhranı, 2000 Dot-com balonu ve 2008 küresel finans krizi gibi yüzlerce örnek, aşırı likiditenin ve kontrolsüz risk iştahının sonunda ağır faturalar çıkardığını gösteriyor.
Ekonomide para arzının kontrollü büyümesi normaldir. Çünkü nüfus artar, üretim kapasitesi genişler ve ekonomik faaliyet hacmi yükselir. Ancak üretimden çok daha hızlı büyüyen para arzı, zamanla mal ve hizmet miktarının üzerine çıkarak fiyatları yukarı iter. Bu nedenle enflasyon yalnızca fiyatların yükselmesi değil, aynı zamanda paranın satın alma gücünün azalmasıdır. Tarih boyunca yüksek enflasyon yaşayan ülkelerin ortak noktası, üretim artışının çok üzerinde para ve kredi genişlemesi yaşamalarıdır.
Türkiye de son yıllarda bunun önemli örneklerinden birini yaşadı. Özellikle 2021 sonrasında düşük faiz politikasıyla birlikte kredi genişlemesi hızlandı, iç talep güçlü şekilde desteklendi ve döviz talebi arttı. O dönemde birçok ekonomist, akademisyen ve uluslararası kuruluş bu politikaların enflasyonu kalıcı hale getirebileceği yönünde uyarılarda bulundu. Nitekim yıllık tüketici enflasyonu ilerleyen dönemde yüzde 85’in üzerine kadar çıktı. Enflasyon yalnızca fiyatları artırmakla kalmadı; ücretlerin alım gücünü aşındırdı, tasarrufları eritti ve gelir dağılımını bozdu.
Bugün yüksek faiz politikaları yoğun şekilde eleştiriliyor. Oysa asıl tartışılması gereken dönem, “faiz lobisiyle mücadele” söylemi eşliğinde enflasyonu besleyen genişleyici para politikalarının uygulandığı yıllardı. Çünkü yüksek faiz çoğu zaman sorunun nedeni değil, kontrolünü kaybetmiş enflasyonun sonucudur. Merkez bankalarının temel amacı fiyat istikrarını sağlamaktır. Enflasyon kontrolden çıktığında ise faiz artırımı, iç talebi dengelemek, kredi büyümesini yavaşlatmak ve enflasyon beklentilerini aşağı çekmek için kullanılan en önemli araçlardan biri haline gelir.
Uluslararası veriler de bunu destekliyor. 2022-2024 döneminde yalnızca Türkiye değil, ABD Merkez Bankası (Fed), Avrupa Merkez Bankası (ECB), İngiltere Merkez Bankası ve birçok gelişmekte olan ülke, son kırk yılın en hızlı faiz artırımlarını gerçekleştirdi. Bunun nedeni ekonomileri yavaşlatmak istemeleri değildi; yüksek enflasyonu kalıcı hale gelmeden kontrol altına almaktı. Nitekim enflasyon geriledikçe birçok ülkede faiz indirimleri yeniden gündeme gelmeye başladı. Bu süreç, fiyat istikrarı sağlanmadan sürdürülebilir büyümenin mümkün olmadığını bir kez daha gösterdi.
Elbette yüksek faizlerin de önemli maliyetleri vardır. Kredi maliyetleri yükselir, yatırımlar yavaşlar, şirketlerin finansman giderleri artar ve ekonomik büyüme geçici olarak zayıflayabilir. Ancak kontrolden çıkmış yüksek enflasyonun maliyeti çoğu zaman bundan çok daha ağırdır. Çünkü yüksek enflasyon yatırım kararlarını bozar, uzun vadeli plan yapmayı zorlaştırır, tasarrufları caydırır ve ekonomide belirsizliği artırır. Sonuçta hem yatırımcı hem üretici hem de tüketici kaybeder.
Ekonomide kalıcı refahın yolu, sürekli kredi genişlemesiyle tüketimi artırmaktan değil; verimlilik artışından, üretimden, teknoloji yatırımlarından, hukuki güven ortamından ve öngörülebilir para politikalarından geçer. Kolay para geçici bir büyüme hissi oluşturabilir fakat üretimle desteklenmeyen her genişleme er ya da geç enflasyon olarak geri döner. Bu nedenle para politikası tek başına yeterli değildir; mali disiplin, yapısal reformlar ve üretken yatırımlar da aynı derecede önem taşır.
Ekonomi tarihinin belki de en değişmeyen gerçeği şudur: Kolay para başlangıçta herkesi mutlu eder, fakat bedelini en sonunda toplumun tamamı öder. Bu nedenle ekonomik tartışmalarda yalnızca bugünkü faiz seviyesine odaklanmak yerine, o faizi zorunlu hale getiren süreçleri de sorgulamak gerekir. Çünkü enflasyon bir kez kontrolden çıktığında onu yeniden düşük seviyelere indirmek yıllar alabilir. Geçici popüler politikalar kısa vadede alkış toplayabilir; ancak kalıcı refah, fiyat istikrarı ve güven veren ekonomi yönetimi olmadan sürdürülebilir değildir. En büyük ders ise şudur: Ekonomi kuralları değişmez; yalnızca onları görmezden gelen nesiller değişir.
