Borsada en sık yapılan hatalardan biri, hisse fiyatındaki yükseliş ile şirketin gerçek değerindeki artışı birbirine karıştırmaktır. Bir şirketin hissesi yüzde 100 yükseldiğinde yatırımcıların ilk bakması gereken soru, “Bu hisse neden yükseldi?” değil, “Şirket gerçekten iki kat daha değerli hale geldi mi?” olmalıdır.
Çünkü hisse senedi, ekrandaki bir rakamdan ibaret değildir. Bir hisseyi satın alan yatırımcı, aslında o şirketin gelecekte yaratacağı kâra, nakit akışına, varlıklarına ve büyüme potansiyeline ortak olur. Dolayısıyla uzun vadede hisse fiyatının kalıcı biçimde yükselmesini sağlayan temel unsur, şirketin de ekonomik olarak büyümesidir.
Örneğin yüksek enflasyonlu bir ortamda faaliyet gösteren bir şirketin satışları nominal olarak hızla artabilir. Ancak burada yalnızca cirodaki artışa bakmak yanıltıcı olabilir. Enflasyonun yüzde 40 olduğu bir ortamda satışlarını yüzde 40 artıran şirket, reel anlamda büyümemiş olabilir. Buna karşılık şirket satışlarını enflasyonun çok üzerinde, örneğin yüzde 100 artırıyorsa, yani cirosunu iki katına çıkarıyorsa, burada çok daha farklı bir tablo ortaya çıkar.
Asıl önemli olan ise bu büyümenin sadece satışlarda değil, kârlılıkta, özkaynaklarda ve nakit üretme kapasitesinde de karşılığının bulunmasıdır. Bir şirketin satışları iki katına çıkarken FAVÖK’ü, net kârı ve özkaynakları da benzer şekilde büyüyorsa, şirketin ekonomik büyüklüğünün ciddi biçimde arttığını söylemek mümkündür. Böyle bir durumda piyasa değerinin ve dolayısıyla hisse fiyatının da zaman içinde aynı yönde hareket etmesi son derece doğaldır.
Örneğin bir şirketin özkaynakları 10 milyar TL’den 20 milyar TL’ye çıkmışsa, satışları reel olarak güçlü bir şekilde büyümüşse ve şirket gelecekte daha fazla kâr ve nakit üretebilecek bir kapasiteye ulaşmışsa, yatırımcıların bu şirkete daha yüksek bir değer biçmesi mantıklıdır. Hisse fiyatındaki yükselişin arkasında gerçek bir ekonomik büyüme varsa, fiyat hareketi havada değildir.
Ancak borsanın en tehlikeli noktası tam da burada başlıyor.
Bir şirketin faaliyetlerinde kayda değer bir değişiklik yokken, yeni bir yatırım yapılmamışken, kapasite artışı gerçekleşmemişken, satışlar ve kârlar anlamlı şekilde büyümemişken piyasa değerinin kısa süre içerisinde 5, 10 hatta daha fazla katına çıkması yatırımcıların çok daha dikkatli olması gerektiğine işaret eder.
Çünkü şirketin piyasa değeri teorik olarak gelecekte yaratacağı ekonomik değerin bugünkü fiyatıdır. Eğer şirketin geleceğini değiştirecek somut bir gelişme yoksa, fiyatın 10 kat artması şirketin 10 kat daha değerli olduğu anlamına gelmez. Bazen fiyat yükselir, çünkü yatırımcılar yükselmeye devam edeceğine inanır. Fiyat yükseldikçe yeni yatırımcılar gelir, yeni yatırımcılar geldikçe fiyat biraz daha yükselir ve bir süre sonra değerleme hesaplarının yerini tamamen beklentiler, söylentiler ve psikoloji alır.
İşte bu noktada yatırım yapmak ile fiyat hareketine katılmak arasındaki fark ortaya çıkar.
Bir yatırımcı şirketin satışlarına, kârlılığına, borçluluğuna, nakit akışına ve özkaynaklarına bakarak yatırım yapabilir. Ancak yalnızca “Bu hisse sürekli yükseliyor” düşüncesiyle yapılan alım, çoğu zaman yatırım değil, fiyat hareketinin devam edeceğine yönelik bir tahmindir.
Piyasaların en önemli gerçeklerinden biri şudur: Yükselen her şey pahalı değildir, düşen her şey de ucuz değildir. Bir şirket hızla büyüyorsa ve piyasa değeri bu büyümeye rağmen makul seviyelerde kalıyorsa, hisse fiyatı yükselse bile hâlâ yatırım fırsatı olabilir. Buna karşılık şirketin faaliyetlerinde ciddi bir gelişme olmadığı halde fiyatı sürekli yükseliyorsa, ucuz görünen geçmiş fiyatlara bakarak “Daha önce buradan buraya geldi, daha da gider” düşüncesine kapılmak son derece risklidir.
Çünkü yatırımcıların yaptığı en büyük psikolojik hatalardan biri, şirketin değerini geçmiş fiyatıyla ölçmektir. Bir hisse 10 TL’den 100 TL’ye çıktıysa, birçok yatırımcı 100 TL seviyesini değerlendirirken şirketin bugün gerçekten ne kadar ettiğine değil, geçmişte 10 TL olduğuna bakar. Oysa yatırım açısından önemli olan, hissenin nereden geldiği değil, bugünkü fiyatıyla şirketin gelecekte yaratabileceği değere göre pahalı mı ucuz mu olduğudur.
100 TL’ye gelen bir hisse, şirketin kârı ve özkaynakları aynı dönemde 10 kat arttıysa hâlâ makul olabilir. Ancak şirketin finansallarında ciddi bir değişiklik olmadığı halde hisse fiyatı 10 kat yükseldiyse, risk tamamen farklı bir boyuta taşınır.
Burada değerleme oranları da büyük önem taşır. Fiyat/Kazanç oranı, Piyasa Değeri/Defter Değeri, Firma Değeri/FAVÖK gibi göstergeler tek başına yeterli değildir ancak yatırımcıya önemli bir çerçeve sunar. Bir şirketin piyasa değeri hızla yükselirken satışları, kârı ve özkaynakları aynı hızda büyümüyor ve değerleme oranları tarihsel seviyelerinin çok üzerine çıkıyorsa, yatırımcı artık şirketin bugünkü performansından çok gelecekte gerçekleşmesi beklenen büyümeyi satın alıyor olabilir.
Bu da beklentilerin ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.
Borsada bazen bir şirketin bugünkü finansalları değil, gelecekte gerçekleştireceği büyük yatırım fiyatlanabilir. Yeni bir fabrika, kapasite artırımı, güçlü bir ihracat anlaşması, yeni bir sektör yatırımı veya şirketin iş modelini tamamen değiştirecek teknolojik bir gelişme piyasa değerinde ciddi artışları haklı çıkarabilir. Ancak burada da kritik nokta, beklenti ile gerçekleşmiş sonuç arasındaki farktır.
Bir beklentinin gerçekleşme ihtimali vardır, ancak garantisi yoktur. Yatırımcı gelecekteki başarıyı bugünden tamamen fiyatladığında ve şirket beklenen sonuçları üretemediğinde, hisse fiyatında çok sert düzeltmeler yaşanabilir. Çünkü yüksek değerlemeyle alınan bir şirketin yalnızca kötü sonuç açıklaması gerekmez; bazen sadece beklentileri karşılayamaması bile fiyatın ciddi biçimde düşmesine yeterlidir.
Özellikle küçük yatırımcıların dikkat etmesi gereken en önemli konu, piyasa değerinin şirketin gerçek ekonomik gücünden ne kadar uzaklaştığıdır.
Bir şirketin piyasa değeri 1 milyar TL’den 10 milyar TL’ye çıkabilir. Ancak aynı dönemde satışları 1,2 milyar TL’den 1,5 milyar TL’ye, özkaynakları ise sınırlı ölçüde artmışsa, yatırımcı bu 10 katlık piyasa değeri artışının nedenini sorgulamalıdır. Şirket gerçekten gelecekte çok büyük bir dönüşüm mü yaşayacak, yoksa fiyat yalnızca piyasadaki yoğun talep nedeniyle mi yükseliyor?
Bu sorunun cevabı yatırımcı açısından hayati önem taşır.
Çünkü fiyat ile değer arasındaki fark sonsuza kadar açılamaz. Kısa vadede piyasalar aşırı iyimser veya aşırı kötümser olabilir. Bir hisse gerçek değerinin çok üzerine çıkabilir veya çok altına düşebilir. Ancak uzun vadede şirketlerin satışları, kârları, özkaynakları ve nakit üretme güçleri hisse fiyatlarının yönünü belirleyen temel faktörler olmaya devam eder.
Bir şirketin piyasa değeri ne kadar büyürse büyüsün, sonunda bu değeri taşıyacak ekonomik sonuçları üretmek zorundadır.
Bu nedenle yatırımcıların yalnızca fiyat grafiğine bakarak karar vermesi büyük risk taşır. Grafik bize insanların geçmişte ne yaptığını gösterir, şirketin gelecekte ne kadar değer yaratacağını değil. Geçmişte sürekli yükselen bir hisse, gelecekte de yükselecek diye bir kural yoktur. Hatta bazen en büyük risk, herkesin en güvende olduğunu düşündüğü dönemlerde ortaya çıkar.
Bir hissenin sürekli yükselmesi, riskinin azaldığı anlamına gelmez. Tam tersine, şirketin finansal performansı aynı hızda büyümüyor ve fiyat yalnızca beklentilerle yükseliyorsa, hisse yükseldikçe risk de büyüyor olabilir.
Borsada önemli olan doğru hisseyi bulmak kadar, o hisseyi doğru fiyattan almaktır. Dünyanın en iyi şirketini bile aşırı yüksek bir değerlemeyle satın almak kötü bir yatırım sonucuna yol açabilir. Aynı şekilde geçici sorunlar yaşayan güçlü bir şirketi çok düşük bir değerlemeyle almak uzun vadede önemli fırsatlar yaratabilir.
Bu nedenle yatırımcıların “Bu hisse ne kadar yükselir?” sorusundan önce “Bu şirket bugün gerçekten ne kadar ediyor ve gelecekte ne kadar değer yaratabilir?” sorusunu sorması gerekiyor.
Satışlarını, kârını ve özkaynaklarını enflasyonun üzerinde güçlü biçimde büyüten bir şirketin piyasa değerinin artması son derece normaldir. Çünkü ortada büyüyen bir işletme, büyüyen varlıklar ve daha yüksek bir kazanç kapasitesi vardır. Şirket büyüyorsa, hisse fiyatının da uzun vadede büyümesi gerekir.
Ancak ortada somut bir büyüme yokken, finansallar aynı yerde sayarken ve şirketin geleceğini değiştirecek gerçek bir gelişme bulunmazken piyasa değerinin 10 katına çıkması bambaşka bir hikâyedir. Böyle bir ortamda hisseyi yükselten şey şirketin yarattığı değer değil, çoğu zaman fiyatın daha da yükseleceğine yönelik inanç olabilir.
Piyasalarda en tehlikeli yatırım kararları genellikle tam da bu noktada verilir.
Çünkü bir yatırımcı şirketin değerini değil, yalnızca fiyatını satın almaya başladığında; yükselişin devam ettiği sürece kazanç mümkün olabilir, ancak gerçek değer ile fiyat arasındaki fark kapandığında zararın boyutu da çok büyük olabilir.
Borsada kalıcı servet yaratmanın yolu, her yükselen hisseyi kovalamaktan değil; büyüyen şirketleri, gerçek değerlerini ve ödenen fiyatı birlikte analiz etmekten geçiyor. Fiyatlar kısa vadede hikâyeleri takip edebilir. Ancak uzun vadede hikâyelerin yerini mutlaka bilanço alır.
En sonunda piyasa şu soruyu sorar: “Bu şirket gerçekten bu kadar değerli mi?”
